Khi nhắc đến Adam Smith, người ta thường nhớ đến những khái niệm lớn như thị trường, thương mại hay "bàn tay vô hình". Vì thế, lần đầu mở Sự thịnh vượng của các quốc gia, nhiều độc giả có thể sẽ hơi ngạc nhiên khi gặp một xưởng làm ghim xuất hiện ngay từ những chương đầu. Smith mô tả khá tỉ mỉ cách một nhóm công nhân chia nhau các công đoạn sản xuất: người kéo dây thép, người cắt, người mài nhọn, người gắn đầu ghim. Mỗi người chỉ đảm nhiệm một phần rất nhỏ của công việc, nhưng khi các công đoạn được phân chia và phối hợp với nhau, số lượng ghim làm ra tăng lên đáng kể.
Ngày nay, ví dụ này nổi tiếng đến mức gần như đã trở thành biểu tượng của kinh tế học. Tuy vậy, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở câu chuyện về năng suất lao động. Điều khiến người đọc phải dừng lại là lựa chọn của chính Smith. Ông đang viết về sự giàu có của các quốc gia, một chủ đề đủ rộng để bao trùm các đế chế thương mại, những cuộc chiến tranh, các chính khách hay những phát minh làm thay đổi lịch sử. Thế nhưng ở những trang đầu tiên, ông lại hướng sự chú ý tới một nhóm công nhân vô danh trong một xưởng sản xuất nhỏ.
Peter Boettke cho rằng đây là một trong những điểm giúp Adam Smith vẫn còn đáng đọc sau gần 250 năm. Khi đọc Sự thịnh vượng của các quốc gia, người ta dễ bị thu hút bởi những tranh luận về thị trường hay thương mại. Nhưng phía sau những chủ đề ấy là một câu hỏi rộng hơn nhiều: làm thế nào những người hoàn toàn xa lạ có thể cùng nhau tạo ra một xã hội vận hành được? Theo Boettke, chính những câu hỏi như vậy khiến Adam Smith vẫn thuộc về "hiện tại mở rộng" thay vì chỉ nằm lại trong lịch sử tư tưởng.
Nhìn từ góc độ đó, xưởng làm ghim không còn đơn thuần là một ví dụ về sản xuất. Nó là một ví dụ về sự phối hợp. Mỗi người trong xưởng chỉ nhìn thấy một phần rất nhỏ của toàn bộ quá trình. Không ai tự mình làm ra chiếc ghim hoàn chỉnh. Thành quả xuất hiện từ việc nhiều người thực hiện những công việc khác nhau rồi kết nối với nhau trong một mạng lưới rộng lớn hơn khả năng quan sát của từng cá nhân.
Ý tưởng này xuất hiện nhiều lần trong cuốn sách. Ở một đoạn nổi tiếng khác, Smith đề nghị người đọc nghĩ về chiếc áo len của một người lao động bình thường. Đằng sau vật dụng tưởng như đơn giản ấy là công sức của người chăn cừu, người cắt lông, người kéo sợi, người dệt vải, người làm công cụ, người vận chuyển và rất nhiều người khác. Phần lớn họ sẽ không bao giờ gặp nhau. Họ không cùng ngồi xuống để lập kế hoạch cho chiếc áo len ấy. Dù vậy, công việc của họ vẫn kết nối với nhau theo những cách mà người sử dụng cuối cùng khó có thể nhìn thấy.
Đọc đến đây, người ta bắt đầu hiểu vì sao Boettke dành nhiều sự chú ý cho Adam Smith. Điều ông nhìn thấy không chỉ là sự trao đổi hàng hóa. Ông nhìn thấy một dạng hợp tác xã hội có quy mô lớn hơn rất nhiều so với những gì con người từng trải nghiệm trong phần lớn lịch sử của mình. Xã hội hiện đại khiến điều đó trở nên quen thuộc đến mức gần như vô hình. Một cuốn sách được đặt trên mạng, một ly cà phê mua trên đường đi làm hay một chiếc điện thoại đặt trên bàn đều là kết quả của vô số con người mà chúng ta sẽ không bao giờ biết tên.
Có lẽ đây là một trong những câu trả lời thú vị nhất cho câu hỏi vì sao người ta vẫn đọc Adam Smith. Hai thế kỷ rưỡi qua, nhiều kết luận của ông đã được tranh luận, bổ sung hoặc sửa đổi. Nhưng những câu hỏi mà ông đặt ra vẫn còn nguyên sức sống. Điều gì khiến một xã hội trở nên thịnh vượng? Vì sao những người không quen biết có thể hợp tác với nhau? Và điều gì đang diễn ra phía sau những thứ quen thuộc đến mức chúng ta không còn chú ý tới?
Khi gấp cuốn sách lại, thứ còn đọng lại không hẳn là câu chuyện về một chiếc ghim. Đó là cảm giác rằng Adam Smith đang nhìn vào những điều rất bình thường rồi phát hiện trong đó một vấn đề lớn hơn nhiều. Có lẽ chính khả năng ấy khiến người đọc hôm nay vẫn tiếp tục quay lại với ông, ngay cả khi thế giới của thế kỷ XVIII đã ở rất xa phía sau.
