Trong tập truyện “Tướng về hưu”, truyện ngắn cùng tên được xem là tác phẩm nổi tiếng nhất, thành công nhất và góp phần làm nên “thương hiệu” Nguyễn Huy Thiệp. Tuy vậy, sự phức tạp, đa tầng nghĩa và độc đáo của tập truyện này còn nằm trong nhiều truyện xuất sắc khác.
Đó là “Không có vua”, như lát cắt xã hội thu nhỏ, mô tả sự đổ vỡ, khủng hoảng trầm trọng của nền tảng đạo lý vốn được gây dựng lâu đời đến mức thành niềm tự hào của xã hội truyền thống. Đó là “Muối của rừng” với nhận thức về sự yếu ớt, thê thảm của con người trước tự nhiên, ở đó con người phải đi qua những vai diễn ô trọc của cuộc đời trước khi được trở về bản dạng “trần truồng”, mà nhờ nó, con người mới có cơ hội bắt gặp vẻ đẹp, giá trị thực sự của núi rừng, thiên nhiên.
“Chảy đi sông ơi” gần như là tác phẩm đầu tiên của văn học Đổi mới bộc lộ công khai một nhận thức riêng khác về đời sống, thấm đẫm cảm thức hiện sinh về sự vắn số, phi lý của kiếp người. Và tập truyện kết thúc bằng truyện “Con gái thủy thần” như một đối thoại ngầm mạnh mẽ và sâu sắc của Nguyễn Huy Thiệp: tư duy duy linh và đức tín siêu hình mới thực sự bền bỉ, lâu dài và thấm sâu nhất trong tâm trí con người.
Những truyện ngắn trong tập truyện “Tướng về hưu”, không ít thì nhiều, đều ẩn chứa kỹ thuật viết truyện ngắn ở mức bậc thầy, với thái độ đoạn tuyệt dứt khoát cách viết, cách kể trong truyện ngắn của văn học trước đó. Không kết thúc có hậu, không tạo nhân vật hai năm rõ mười, không tái dụng câu văn dài dòng, Nguyễn Huy Thiệp chủ ý tạo dựng những câu văn ngắn, cấu trúc câu đơn giản, pha trộn và phá vỡ các bờ ngăn của văn và sử, của ký và truyện, thơ/trữ tình và văn xuôi, để kể một câu chuyện thật sự rõ ràng, tuyến tính, chi tiết, mạch lạc nhất nhưng cũng là câu chuyện đáng ngờ, khó tin, những câu chuyện gây “nhiễu đọc” vì tính chất tả thực, bán hư cấu ẩn trong các biểu tượng, ẩn dụ mới lạ.
Bởi vậy, đọc “Tướng về hưu” hôm nay không chỉ là đọc lại truyện ngắn đã làm nên tên tuổi Nguyễn Huy Thiệp, mà còn là bước vào một thế giới nghệ thuật đầy biến hóa và sống động, nơi mỗi truyện là một cách nhìn khác về con người. Chính sự cộng hưởng giữa những tác phẩm ấy đã làm nên giá trị bền vững của tập truyện. Có lẽ vì thế, sau gần bốn thập niên, tập truyện này vẫn không ngừng gợi ra những cách đọc mới, những cuộc đối thoại mới, để cho thấy “Tướng về hưu” chưa bao giờ chỉ có “Tướng về hưu”.
