Trong chiến tranh hiện đại, địa lý có còn đóng vai trò then chốt?

Trong các cuộc xung đột vũ trang ngày nay, drone ngày càng chiếm một vị trí trung tâm, thậm chí có khả năng viết lại toàn bộ kế hoạch tác chiến, đảo lộn chiến lược hành quân vốn đã được định hình qua nhiều thế kỷ. Nhưng theo nhà báo Tim Marshall, tác giả cuốn Những tù nhân của địa lý, có một thứ mà công nghệ vẫn chưa thể xóa bỏ: địa hình. Sông ngòi, núi non, sa mạc, những điểm thắt tự nhiên: tất cả vẫn đang thì thầm, thậm chí hét lớn, vào tai các vị chỉ huy rằng: ta vẫn quyết định ai thắng và ai thua.
Trong một bài viết đăng trên tạp chí Geographical hồi tháng 10 năm 2025, Marshall cho rằng khoảng cách địa lý luôn là yếu tố căn bản xuyên suốt mọi thời đại trong mọi cuộc chiến tranh. Từ 400.000 năm trước, tầm ném lao quyết định ranh giới giữa sống và chết. Rồi đến cung tên, súng trường, đại bác, và cuối cùng là chiến tranh cơ giới hóa với xe tăng, máy bay, đường sắt. Công nghệ thay đổi, nhưng núi vẫn là núi, sông vẫn là sông. Những cây cầu cầu vẫn là điểm thắt, những thung lũng hẹp vẫn là cái bẫy chết người.
Và rồi, drone xuất hiện.
Trong xung đột Nagorno-Karabakh năm 2020, Armenia bước vào cuộc chiến với tư duy của thế kỷ 20: phòng tuyến kiên cố, xe tăng, pháo binh. Azerbaijan thì không. Họ đã triển khai drone Bayraktar của Thổ Nhĩ Kỳ để vô hiệu hóa phòng không Armenia từ trên cao, rồi lần lượt tiêu diệt xe tăng, cắt đứt tuyến tiếp tế, và theo dõi từng bước chuyển quân của đối phương qua camera trực tiếp. Armenia đã thua vì tư duy. Đó có thể được coi là bản “dùng thử” cho những gì sẽ diễn ra ở Ukraine.
Trên chiến trường Ukraine, drone đã trở thành vũ khí xương sống. Các ước tính cho thấy drone Ukraine chịu trách nhiệm cho đến 80% thiệt hại của phía Nga. Xe tăng, vốn từng là biểu tượng của sức mạnh chiến trường, nay trở nên cực kỳ dễ tổn thương trước mắt các drone quần thảo trên bầu trời. Các đoàn xe tiếp tế lớn, những đơn vị ẩn nấp trong tòa nhà đổ nát, đều không thoát khỏi tầm quan sát. Đáp lại, Nga cũng lập ra lực lượng drone tinh nhuệ mang tên Rubicon, với ít nhất bảy đơn vị, mỗi đơn vị khoảng 130 đến 150 người. Cả hai bên đang chạy đua phát triển hàng loạt phương án đối phó drone: lưới chắn, sóng vô tuyến gây nhiễu, tấn công vào phần mềm điều khiển drone của đối thủ.
Không chỉ thay đổi về chiến thuật hay cách các đội quân chiến đấu, drone buộc các tướng lĩnh phải giải lại toàn bộ bài toán hậu cần. Tên lửa ngày càng chính xác và có tầm bắn xa hơn, các kho tiếp tế lớn càng ngày càng phải lùi xa tiền tuyến để tránh bị xóa sổ trong một đòn tấn công duy nhất. Điều đó khiến việc vận chuyển lương thực, đạn dược và thuốc men đến tay binh sĩ trở nên dài hơn và nguy hiểm hơn: các đoàn xe lớn là mục tiêu dễ nhắm, trực thăng cũng vậy.
Vì vậy, người ta đã nghĩ đến giải pháp phân tán, thay vì một kho lớn, người ta xây nhiều kho nhỏ được gia cố, đặt gần tiền tuyến hơn, rồi dùng hàng trăm drone nhỏ để giao hàng trực tiếp đến binh sĩ. Nếu vài chiếc bị bắn hạ, phần còn lại vẫn đến nơi. Thực tế, Ukraine đã bắt đầu thử nghiệm mô hình này, sử dụng drone Malloy Aeronautics của Anh có khả năng mang tải trọng đến 180 kilogram trên phạm vi 70 kilômét để chuyển nước, đạn và thuốc ra tiền tuyến.
Điều này dẫn đến một hệ quả mà Marshall cho là mang tính chiến lược sâu xa: trong các cuộc chiến tương lai, điện năng sẽ có vai trò như nhiên liệu trong các cuộc chiến trước đây. Drone chạy bằng pin, cần sạc liên tục, cần chip xử lý tốt. Quốc gia nào kiểm soát được chuỗi cung ứng điện, chip và drone, quốc gia đó sẽ nắm lợi thế quyết định.
Đó là lý do Pakistan và Ấn Độ đang đổ tiền vào drone dọc các đường biên giới chung. Đó là lý do hai phe ở Sudan đang bắn nhau bằng drone do Nga và UAE cung cấp. Và đó là lý do Đài Loan đặt mục tiêu sản xuất 15.000 drone tích hợp AI mỗi tháng vào năm 2028.
Chiến tranh đang thay đổi, nhưng địa lý thì không. Núi vẫn chắn đường. Sông vẫn buộc người ta phải qua cầu. Sa mạc vẫn nuốt chửng những đoàn tiếp tế không chuẩn bị kỹ. Drone bay được qua tất cả những thứ đó, nhưng chúng vẫn phải cất cánh từ một nơi nào đó, hạ cánh xuống một nơi nào đó, và sạc pin ở một nơi nào đó. Địa lý, theo cách của nó, vẫn đang bỏ phiếu.