Mỗi năm có hàng nghìn cuốn sách kinh tế mới xuất bản. Nhiều cuốn bàn về AI, startup, đầu tư, toàn cầu hóa hay tương lai của công việc. Trong một thế giới như vậy, việc dành thời gian cho một cuốn sách xuất bản từ năm 1776 nghe có vẻ không phải lựa chọn hiển nhiên. Nhưng rồi có một câu hỏi khác xuất hiện: nếu Adam Smith chỉ là một nhân vật lịch sử quan trọng, tại sao người ta vẫn còn đọc ông?
Chúng ta không đọc Newton để học vật lý. Chúng ta không đọc Darwin để học sinh học. Phần lớn những gì còn giá trị trong các tác phẩm đó đã được hấp thụ vào tri thức hiện đại, và người học hôm nay thường bắt đầu bằng những cuốn sách mới hơn. Adam Smith là một trường hợp kỳ lạ. Ba thế kỷ sau khi ông ra đời, Sự thịnh vượng của các quốc gia vẫn được tái bản liên tục. Sinh viên kinh tế đọc ông, các nhà sử học đọc ông, các nhà triết học chính trị đọc ông. Ngay cả những người phản đối nhiều kết luận của ông cũng đọc ông.
Nhà kinh tế học Peter Boettke cho rằng lý do nằm ở chỗ những ý tưởng của Smith vẫn thuộc về cái mà ông gọi là "hiện tại mở rộng". Chúng không chỉ là lịch sử của kinh tế học. Chúng vẫn là những câu hỏi sống động của thế giới ngày nay. Điều thú vị là những câu hỏi đó không thực sự bắt đầu từ tiền bạc. Chúng bắt đầu từ những điều rất bình thường: vì sao những người xa lạ có thể hợp tác với nhau? Vì sao có những xã hội giàu lên còn những xã hội khác thì không? Điều gì khiến hàng triệu con người cùng sống trong một trật tự tương đối ổn định mà không cần một người đứng trên điều khiển tất cả?
Những câu hỏi này nghe quen thuộc bởi chúng vẫn đang xuất hiện mỗi ngày dưới những cái tên khác nhau. Khi các nhà nghiên cứu hiện đại tranh luận về thể chế, phát triển hay bất bình đẳng, họ vẫn đang đi trên một địa hình mà Adam Smith là một trong những người đầu tiên vẽ bản đồ. Điều đó không có nghĩa Smith luôn đúng. Karl Marx đã tranh luận với ông. Keynes sửa đổi nhiều giả định của truyền thống kinh tế cổ điển. Hayek diễn giải ông theo một hướng khác. Nhưng có một chi tiết đáng chú ý: tất cả họ đều bắt đầu bằng việc đọc Adam Smith.
Có bao nhiêu cuốn sách khiến những người bất đồng sâu sắc đến như vậy vẫn phải cùng đọc? Có lẽ đây mới là dấu hiệu của một tác phẩm kinh điển. Một cuốn sách trở thành kinh điển không phải vì nó không bao giờ bị phản bác. Nó trở thành kinh điển khi nhiều thế hệ vẫn thấy cần quay lại đối thoại với nó. Sự thịnh vượng của các quốc gia vẫn được đọc không phải vì nó cho mọi câu trả lời, mà vì nó giúp chúng ta nhìn rõ hơn những câu hỏi vẫn đang định hình thế giới hiện đại.
Nếu những câu hỏi ấy còn tồn tại, có lẽ chúng ta vẫn chưa học xong Adam Smith.
