ADAM SMITH VÀ CÂU HỎI MÀ CHÚNG TA VẪN CHƯA TRẢ LỜI XONG
Trong phần lớn lịch sử loài người, nghèo đói không phải một chủ đề để tranh luận. Người ta có thể tranh luận về chiến tranh, tôn giáo, quyền lực hay nguồn gốc của trật tự xã hội, nhưng rất ít người ngồi xuống để tự hỏi vì sao đa số con người lại nghèo. Lý do khá đơn giản: nghèo đói hiện diện ở khắp nơi đến mức nó được xem như trạng thái tự nhiên của cuộc sống. Một người nông dân ở Anh thế kỷ XVII, một người nông dân ở Pháp thế kỷ XVIII hay một người nông dân ở nhiều nơi khác trên thế giới có thể khác nhau về ngôn ngữ, phong tục hoặc tín ngưỡng, nhưng mức sống vật chất của họ không cách biệt quá xa. Họ lao động từ sáng đến tối, sản xuất không dư dả bao nhiêu so với nhu cầu trước mắt và luôn đứng trước nguy cơ bị kéo trở lại cảnh thiếu thốn bởi mất mùa, dịch bệnh hoặc chiến tranh. Nếu nhìn lịch sử theo chiều dài hàng nghìn năm, thứ thực sự cần giải thích không phải nghèo đói. Thứ cần giải thích là vì sao một số xã hội lại thoát khỏi nó.
Đó là câu hỏi mà Adam Smith theo đuổi trong Sự thịnh vượng của các quốc gia. Khi cuốn sách được xuất bản năm 1776, nhiều người vẫn tin rằng sự giàu có của một đất nước gắn liền với lượng vàng bạc mà đất nước ấy sở hữu. Cách nghĩ này không phải không có lý. Vàng bạc dễ nhận biết, dễ cất giữ và dễ đo đếm. Một quốc gia mang về nhiều kim loại quý hơn hẳn láng giềng của mình hẳn phải giàu có hơn, ít nhất đó là điều nhiều người cùng thời với Smith tin tưởng.
Smith không bị thuyết phục bởi cách giải thích ấy. Ông viết: "Wealth consists not in money, but in what money purchases." Giàu có không nằm ở tiền bạc, mà nằm ở những gì tiền bạc có thể mua được.
Nhìn từ thế kỷ XXI, nhận xét này nghe khá quen thuộc. Nhưng ở thời của Smith, nó đồng nghĩa với việc đặt lại toàn bộ vấn đề. Nếu của cải không nằm trong những thỏi vàng được cất trong kho bạc, vậy nó nằm ở đâu?
Lịch sử từng đưa ra không ít ví dụ khiến câu hỏi ấy trở nên đáng suy nghĩ. Sau các cuộc chinh phục tại châu Mỹ, Tây Ban Nha đưa về châu Âu một lượng vàng bạc khổng lồ, đủ để trở thành biểu tượng cho sự giàu có của cả một đế chế. Thế nhưng sự thịnh vượng bền vững không tự động xuất hiện cùng những đoàn tàu chở bạc. Vàng bạc có thể giúp một quốc gia mua hàng hóa. Chúng không tự tạo ra hàng hóa. Chúng không làm tăng năng suất lao động. Chúng cũng không khiến xã hội sản xuất được nhiều hơn ngày hôm qua. Những nghịch lý như vậy khiến Smith chuyển sự chú ý sang những nơi ít hào nhoáng hơn nhiều: một xưởng làm ghim, một chiếc áo len, công việc thường ngày của người thợ thủ công hay hoạt động trao đổi giữa những người chưa từng gặp nhau.
Trong những trang nổi tiếng nhất của cuốn sách, Smith mô tả một xưởng sản xuất ghim nhỏ, nơi công việc được chia thành nhiều công đoạn khác nhau. Người kéo dây thép, người cắt, người mài nhọn, người gắn đầu ghim. Mỗi người chỉ đảm nhiệm một phần rất nhỏ của quá trình sản xuất, nhưng khi các công đoạn được phân chia và phối hợp với nhau, năng suất tăng lên một cách đáng kinh ngạc. Từ ví dụ tưởng như rất tầm thường ấy, Smith đi đến một nhận xét nổi tiếng khác: "The division of labour is limited by the extent of the market." Khi con người có thể trao đổi với nhiều người hơn, họ có thể chuyên môn hóa sâu hơn. Khi chuyên môn hóa sâu hơn, năng suất tăng lên. Và khi năng suất tăng lên, mức sống cũng thay đổi theo.
Ngày nay, chúng ta thường nói về chuỗi cung ứng, thị trường toàn cầu hay mạng lưới sản xuất quốc tế. Smith chưa có những khái niệm đó. Điều ông nhìn thấy là một hiện tượng đơn giản hơn nhưng cũng sâu sắc hơn: sự thịnh vượng không xuất hiện từ một kho vàng, một kế hoạch lớn hay một cá nhân xuất chúng. Nó hình thành từ khả năng hợp tác giữa rất nhiều con người đang theo đuổi những công việc khác nhau trong một khuôn khổ đủ ổn định để họ có thể tin tưởng vào tương lai.
Đó cũng là lý do một câu nói khác của Smith vẫn thường được nhắc lại sau gần hai thế kỷ rưỡi: "Little else is requisite to carry a state to the highest degree of opulence but peace, easy taxes, and a tolerable administration of justice." Danh sách này ngắn hơn nhiều người mong đợi. Không có công thức bí mật để làm giàu quốc gia. Không có bản thiết kế hoàn hảo cho xã hội. Không có hình ảnh về một nhà lãnh đạo thiên tài có thể đưa cả dân tộc tới thịnh vượng bằng ý chí của riêng mình. Những điều Smith nhắc đến nghe gần như tẻ nhạt: hòa bình, thuế khóa hợp lý và một hệ thống pháp luật đủ để người dân tin rằng công sức của mình sẽ không bị tước đoạt một cách tùy tiện. Nhưng chính những điều tưởng như tẻ nhạt ấy lại xuất hiện lặp đi lặp lại trong lịch sử của những xã hội phát triển thành công.
Đọc Adam Smith hôm nay đôi khi giống như bắt gặp phần mở đầu của một cuộc trò chuyện vẫn đang tiếp diễn. Những tranh luận về thể chế, tăng trưởng kinh tế, nguyên nhân của nghèo đói hay điều kiện để một xã hội trở nên thịnh vượng thường được xem là các vấn đề rất hiện đại. Nhưng càng lần ngược trở lại, người ta càng gặp những câu hỏi quen thuộc xuất hiện trong các trang sách của Smith. Hai thế kỷ rưỡi đã trôi qua kể từ khi Sự thịnh vượng của các quốc gia được xuất bản, song vấn đề trung tâm của cuốn sách vẫn chưa trở thành chuyện của quá khứ.
Nhiều câu trả lời đã xuất hiện sau Adam Smith. Nhiều kết luận của ông đã được tranh luận, bổ sung hoặc phản bác. Cuộc trò chuyện vẫn tiếp tục mở rộng qua từng thế hệ. Nhưng với không ít độc giả, hành trình thường bắt đầu từ cuốn sách này, từ thời điểm một câu hỏi được đặt ra theo cách rõ ràng và tham vọng nhất: vì sao một số xã hội trở nên thịnh vượng.
Gần 250 năm sau, câu hỏi ấy vẫn còn ở đó.
