Hãy tưởng tượng bạn đang dừng đèn đỏ rất đúng luật. Bất ngờ, một chiếc xe từ phía sau mất lái và đâm sầm vào bạn. Bạn nhảy xuống xe mắng xối xả vào mặt gã mới gây tai nạn. Nhưng gã chỉ thản nhiên nói: “Xui thôi, tự nhiên anh đứng đó với tự nhiên phanh xe đứt thôi.”
Chắc chắn khi đó bạn sẽ nổi khùng và tẩn cho hắn một trận.
Nhưng tại sao bạn lại cảm thấy bị xúc phạm? Chẳng phải, trong lời gã nói, có chút gì đó “hợp lý” hay sao?
Nếu bạn không đứng tại đó, vào thời điểm đó, và nếu phanh xe của gã không bị mòn, bị đứt, thì đã không có chuyện gì xảy ra?
Và tại sao lại là mình?
Chẳng lẽ tất cả chỉ là ngẫu nhiên?
Hơn 1.500 năm trước, trong kiệt tác "Sự an ủi của triết học", nhà triết học Boethius (qua lời của Quý bà Triết học) đã đưa ra một góc nhìn vô cùng thú vị về khái niệm này:
Sự ngẫu nhiên tuyệt đối hoàn toàn không tồn tại! Không có bất kỳ sự kiện nào trên đời này tự nhiên sinh ra từ hư không mà không có nguyên nhân.
Theo Boethius, điều mà chúng ta vẫn gọi là “ngẫu nhiên” thực chất chỉ là sự giao thoa bất ngờ giữa các chuỗi nguyên nhân độc lập.
Trở lại vụ tai nạn dừng đèn đỏ: Chuỗi nguyên nhân A: Bạn lái xe đi làm đúng giờ, tuân thủ luật giao thông và chủ động dừng xe khi gặp đèn đỏ. Chuỗi nguyên nhân B: Người tài xế phía sau không kiểm tra phanh định kỳ, và mới trở về từ bữa nhậu.
Hai chuỗi nguyên nhân này vốn vận hành riêng biệt, nhưng lại vô tình va chạm tại cùng một mốc thời gian và tọa độ. Việc bị tông xe có vẻ là một sự cố bất ngờ “từ trên trời rơi xuống”. Nhưng xét về bản chất, đó là kết quả tất yếu được tạo nên từ những mắt xích nguyên nhân - kết quả rất rõ ràng.
Nếu quy mọi sự xảy ra đều do “ngẫu nhiên”, thậm chí cả danh phận, vị thế của một đứa bé khi mới sinh, thì con người chẳng thể rút kinh nghiệm để học hỏi, chẳng thể đòi lại công bằng cho những sự bất công, và nhân loại sẽ chẳng thể phát triển. Trong lịch sử, con người từng có thời kỳ đổ hết mọi biến cố cho định mệnh, cho may rủi hay ma thuật. Nếu không có những bộ óc kiệt xuất như Boethius dám bóc tách quy luật nguyên nhân – kết quả, một thế giới tự do, công bình và thượng tôn pháp luật có lẽ đã chẳng bao giờ được hình thành. “Ngẫu nhiên” chỉ là cái nhãn mà nhận thức hạn hẹp của con người gán cho những gì mình chưa lường trước được, chứ nó không phải là một “thế lực vô hình” để ai đó đổ lỗi hay né tránh trách nhiệm đạo đức.
Nhìn đời qua góc nhìn của Boethius không chỉ giúp chúng ta tỉnh táo hơn mà còn nhắc nhở mỗi người phải sống có trách nhiệm hơn với từng quyết định nhỏ nhất của mình mỗi ngày.
