Định nghĩa về tiểu thuyết vốn rất phong phú và phức tạp. Nhưng trong tiểu luận phê bình văn học “Theo dòng”, Thạch Lam có một cách định nghĩa thú vị: “Một tiểu thuyết mà khiến người đọc chán nản tất không phải là tiểu thuyết nữa.” Nhận xét ấy đã nêu ra cái mục đích sơ nguyên của tiểu thuyết: giải trí người đọc. Tiểu thuyết phải khiến người ta vui, khiến cảm động, khiến nghĩ ngợi, tất thảy đều là giải trí.
Nhưng “không chán” theo Thạch Lam nghĩa là thế nào? Đó không có nghĩa là tiểu thuyết phải gay cấn, nhiều biến cố, có người chết, có kẻ phản bội, bí mật phải được bật mí ở trang cuối. Với Thạch Lam, sự hấp dẫn của tiểu thuyết nằm ở một điều rộng hơn: nó phải có “sự sống”.
Cuộc sống vốn không ngay ngắn như một câu chuyện được sắp đặt sẵn. Con người cũng chẳng phải những nhân vật “hoàn toàn tốt” hay “hoàn toàn xấu”. Một người tốt có thể có lúc ích kỷ, một người đáng ghét đôi khi lại có một khoảnh khắc tử tế. “Một người giàu có không yêu, hay hẳn yêu giống như một người nghèo; một người bình dân không yêu như một người quyền quý; và với ai biết cái ảnh hưởng mạnh mẽ của nghề nghiệp, chúng ta có thể nói một người thợ chẳng hạn, không yêu như một công chức. Mỗi tình yêu ấy có bao nhiêu là màu sắc, bao nhiêu là biến đổi khác nhau, và chính những cái đó làm thành sự phức tạp, sự phong phú của cuộc sống.” (Theo dòng)
Bởi vậy, một tiểu thuyết hay có thể khiến người đọc dừng lại, tò mò về một tâm hồn, nhận ra một điều gì đó quen thuộc trong một nhân vật xa lạ, rồi bất chợt thấy chính mình trong đó. Thạch Lam từng viết: một tiểu thuyết hay là một tiểu thuyết “làm cho ta rung động”. Tiểu thuyết giúp đời sống bên trong của con người trở nên phong phú: biết cảm xúc sâu hơn, nhận ra những sắc thái mong manh của tâm lý và, qua việc hiểu nhân vật, học cách hiểu chính mình.
Vì thế, có những tiểu thuyết đọc xong ta quên ngay cốt truyện. Nhưng một ánh mắt của nhân vật, một nỗi buồn, một lựa chọn, một câu nói nào đó còn ở lại rất lâu. Đó có lẽ mới là “sự sống” của tiểu thuyết.
