Noah đóng con tàu khi trời vẫn còn nắng.
Đọc Sách Sáng Thế, điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất không phải là trận lũ đã nhấn chìm cả thế giới, mà là việc Noah nhìn thấy cơn bão từ rất lâu trước khi giọt mưa đầu tiên rơi xuống.
Và chúng ta đang sống trong một thời đại tương tự.
Mọi thứ vẫn vận hành bình thường. Những đoàn metro vẫn băng qua thành phố, những tòa nhà vẫn sáng đèn, mạng xã hội vẫn ngập tiếng cười và những cuộc tranh luận bất tận. Thế nhưng, một cơn lũ khác đang âm thầm dâng lên: cơn lũ của dữ liệu, thuật toán và những cuộc cách mạng công nghệ thần tốc hơn khả năng thích nghi của nhân loại. Giữa thời khắc ấy, mình tìm đến 21 bài học cho thế kỷ 21 của Yuval Noah Harari.
Yuval Noah Harari là một giáo sư lịch sử mang góc nhìn của một nhà tương lai học. Nếu Sapiens kể câu chuyện quá khứ hay Homo Deus phác họa tương lai, thì 21 bài học cho thế kỷ 21 giống như bản thiết kế thuyền Noah dành cho những người đang mắc kẹt giữa cơn bão thời đại. Harari không những lật giở từng mảnh ván đóng tàu mà còn dự báo cơn đại hồng thủy, và từ đó chỉ ra những cánh buồm thuận gió nhất.
Bắt đầu từ việc bóc trần thực trạng thế giới với những “thảm họa” chúng ta đang gặp phải, ngay lập tức, Harari ném người đọc vào tâm lũ với sự hợp nhất giữa công nghệ thông tin và công nghệ sinh học. Theo đó, Homo Sapiens sẽ không mất đi mà được đồng bộ hóa với những thực thể thuật toán và sinh hóa, khiến phần nhỏ những người giỏi và giàu có sẽ càng trở nên giỏi và giàu có, còn hàng tỷ người nghèo, trung bình sẽ mất việc làm và ngày càng trở nên nghèo, cả về vật chất lẫn kiến thức. Từ đó xuất hiện hai khái niệm mới: giống loài siêu nhân và tầng lớp vô dụng.
Tiếp đó, Harari không cố ngăn cơn lũ như cách Noah không thể ngăn trời ngừng mưa. Ông bắt đầu đóng từng tấm ván thành chiếc tàu vượt đại dương, bao gồm hàng loạt mảnh ghép thời đại về công nghệ, chính trị, chủ nghĩa dân tộc, tôn giáo, giáo dục, việc làm và ý nghĩa cuộc sống. Mỗi tấm ván đều được Harari gọt đẽo tài tình để tạo nên một kết cấu vững chắc, nơi những vấn đề tưởng chừng rời rạc lại liên kết với nhau thành một bức tranh toàn cảnh về thế kỷ XXI.
Tuy nhiên, “họa hề phúc chi sở ỷ, phúc hề họa chi sở phục”, mọi vấn đề đều có hai mặt. Ta vừa phải biết lựa chọn những mảnh ván phù hợp, vừa phải biết cách mài nhẵn những gai nhọn có thể khiến con tàu vướng mắc giữa các chướng ngại trên dòng lũ. Harari chỉ ra nhiều gai nhọn ta cần chú ý: quyền lực luôn gắn liền với những câu chuyện hư cấu? Hay chủ nghĩa phát xít có thật sự xấu xí? Và điều gì xảy ra nếu thuật toán AI hiểu tôi hơn cả chính tôi? Nhưng vấn đề của Homo sapiens chưa bao giờ là thiếu câu trả lời. Ngược lại, chúng ta đang chìm trong chúng. Thứ khan hiếm nhất của thời đại không còn là thông tin mà là khả năng suy nghĩ độc lập.
Khi cơn đại hồng thủy dâng cao vượt khỏi tầm kiểm soát, đôi khi cánh buồm thuận gió nhất lại nằm ở thế giới nội tâm. Harari mang đến hai giải pháp không cũ về những điều không mới, đó là giáo dục và tâm trí. Ở giáo dục, mô hình học tập nhồi nhét kiến thức đã trở nên lỗi thời và các kỹ năng mềm trở thành chìa khóa cho thời đại mới gồm tư duy phản biện, giao tiếp, hợp tác và sáng tạo. Ở tâm trí, phương pháp thiền định được tác giả giới thiệu với trọng tâm là quan sát thực tại khách quan, tự thấu hiểu bản thân trước khi bị thuật toán bẻ khóa và thao túng.
Do đó, 21 bài học cho thế kỷ 21 không dạy ta cách dự đoán tương lai. Sách chỉ phát tín hiệu cảnh báo về cơn lũ đang dâng và sự thật rằng con người về cơ bản là thiếu hiểu biết, luôn sống trong "ảo tưởng kiến thức". Hãy đủ chậm để lắng nghe bản thân nhưng phải đủ nhanh để không trở nên “lỗi lạc” (lỗi thời và lạc hậu). Mỗi chúng ta đều phải học cách trở thành người thợ đóng tàu cho cuộc đời mình.
Người ta nói về công nghệ sinh học và AI, mình nghĩ về một tương lai mình có thể gặp lại người mình yêu quý, được gặp thầy Hoàng Nam Tiến (Giáo Tiến). AI là “con sen” cho mình học hỏi, AI Agent cho phép mình làm việc với thầy như một cộng sự, và trong tương lai, theo lời của Harari, với sự phát triển không ngừng của khoa học thì theo một cách hiểu nào đó mình sẽ được bắt tay thầy nhờ sự tiến bộ của Công nghệ sinh học; AI và Robotics?
Cảm xúc, sự sáng tạo là thứ giúp con người khác biệt so với AI, nhưng nếu chúng đơn thuần được cấu thành từ phản xạ noron thần kinh thì điều gì khiến con người trở thành độc bản? Có thể là sự hữu hạn của sinh mạng và vô hạn của khái niệm "sống". Như cách con người ta chết đi, nhưng những giá trị mà họ đã tạo ra vẫn sẽ "sống" mãi vậy. Có lẽ, đó cũng là điều quý giá nhất mà cuốn sách này để lại nơi mình.
Và đó cũng là câu trả lời câu hỏi “Mình nói gì khi nói về cuốn sách yêu thích?”
