Vì sao vẫn nên đọc sách kinh điển trong thời đại AI, TikTok và ChatGPT?
Chưa bao giờ việc đọc Chiến tranh và hòa bình dễ đến thế.
Bạn có thể tìm thấy bản tóm tắt trong vài phút. Có thể xem video giải thích trên YouTube. Có thể đọc hàng chục bài phân tích trên mạng. Thậm chí có thể yêu cầu AI kể lại toàn bộ cốt truyện, giải thích các nhân vật chính và tóm lược những ý tưởng quan trọng chỉ trong một cuộc trò chuyện ngắn.
Và cũng có thể chưa bao giờ nhiều người cảm thấy mình không cần đọc cuốn sách ấy đến thế.
Đó là một nghịch lý thú vị của thời đại chúng ta. Càng dễ tiếp cận thông tin về một cuốn sách, ta càng dễ đặt câu hỏi liệu mình có cần đọc chính cuốn sách đó hay không. Nếu một bản tóm tắt có thể kể lại cốt truyện, một video có thể giải thích chủ đề và AI có thể trả lời những câu hỏi liên quan, vậy điều gì còn lại cho việc đọc?
Câu trả lời nằm ở một khác biệt tưởng như nhỏ nhưng thực ra rất quan trọng: thông tin và trải nghiệm không phải là một.
Một bản tóm tắt có thể kể cho bạn biết Pierre Bezukhov là ai trong Chiến tranh và hòa bình. Nó có thể giải thích rằng Pierre là một người thừa kế giàu có, luôn loay hoay đi tìm ý nghĩa cuộc đời giữa những biến động của lịch sử và cuối cùng tìm thấy một dạng bình yên trong những điều giản dị nhất.
Về mặt thông tin, điều đó hoàn toàn chính xác.
Nhưng điều Tolstoy muốn trao cho người đọc chưa bao giờ chỉ là thông tin ấy.
Trong hơn một nghìn trang sách, Pierre liên tục thay đổi. Anh theo đuổi những lý tưởng lớn lao, tham gia các hội kín, tìm kiếm chân lý trong triết học, trong chính trị, trong những kế hoạch cải tạo xã hội và trong cả những giấc mơ về một cuộc đời khác. Người đọc không chỉ quan sát hành trình ấy. Họ sống cùng nó. Họ chứng kiến những ảo tưởng hình thành rồi tan vỡ, những niềm tin từng rất chắc chắn rồi trở nên mong manh, những câu hỏi tưởng đã có lời giải rồi lại mở ra thêm những câu hỏi khác.
Đến cuối cùng, điều Pierre tìm thấy không hẳn là một chân lý mới. Anh chỉ nhìn những điều quen thuộc bằng một đôi mắt khác. Nếu tóm tắt ý tưởng ấy trong một câu, nó nghe khá bình thường. Nhưng sau hàng trăm trang đồng hành với nhân vật, người đọc hiểu nó bằng một cách hoàn toàn khác.
Đó là điều mà bản tóm tắt không thể thay thế.
Jane Austen tạo ra hiệu ứng tương tự bằng một con đường khác. Nếu kể lại Kiêu hãnh và định kiến, câu chuyện nghe khá đơn giản: một cô gái thông minh và một người đàn ông giàu có vượt qua những hiểu lầm để đến với nhau. Nhưng điều khiến cuốn sách sống mãi không nằm ở cốt truyện. Nó nằm ở cách Austen quan sát con người. Những thành kiến nhỏ, những đánh giá vội vàng, sự kiêu ngạo kín đáo và khả năng tự lừa dối bản thân xuất hiện trong từng cuộc đối thoại, từng quyết định và từng thay đổi của nhân vật.
Người đọc không chỉ biết Elizabeth Bennet đã sai ở đâu. Họ nhận ra đôi khi chính mình cũng từng mắc những sai lầm tương tự.
Một lần nữa, đó không phải là thông tin.
Đó là trải nghiệm.
Có lẽ đây là điểm mà các cuộc tranh luận về AI và việc đọc sách thường bỏ qua. Khi người ta hỏi liệu AI có thể thay thế việc đọc hay không, câu hỏi ngầm phía sau thường là: AI có thể thay thế việc tiếp nhận thông tin hay không? Nhưng phần lớn những cuốn sách kinh điển không tồn tại chủ yếu để truyền đạt thông tin.
Không ai đọc Dostoevsky để biết nước Nga thế kỷ XIX vận hành ra sao. Không ai đọc Austen chỉ để tìm hiểu tập quán hôn nhân của nước Anh thời Regency. Không ai đọc Tolstoy đơn thuần để biết Napoleon đã làm gì. Những cuốn sách ấy tồn tại vì chúng cho phép người đọc trải nghiệm những câu hỏi của con người ở một độ sâu mà những hình thức nội dung khác hiếm khi đạt tới.
Điều này càng trở nên đáng chú ý trong môi trường số hiện nay. Phần lớn nội dung chúng ta tiếp xúc mỗi ngày được thiết kế để tối ưu cho tốc độ. Một video phải gây chú ý trong vài giây đầu tiên. Một bài đăng phải cạnh tranh với hàng trăm bài đăng khác. Một bản tin phải nhường chỗ cho bản tin tiếp theo chỉ sau vài phút. Mọi thứ đều được xây dựng quanh logic của sự liên tục và chuyển động.
Tiểu thuyết kinh điển được viết cho một logic khác. Chúng không vội vàng. Chúng không cố gắng liên tục gây bất ngờ để giữ chân người đọc. Chúng cho phép nhân vật phát triển chậm. Cho phép các ý tưởng mở ra từ từ. Cho phép sự phức tạp tồn tại mà không cần ngay lập tức bị giản lược thành một kết luận dễ nhớ.
Đó là lý do giá trị của kinh điển trong thời đại AI không nằm ở việc chúng chứa những thông tin mà AI không biết. Trên thực tế, AI có thể biết rất nhiều về Tolstoy, Dickens hay Austen. Điều khác biệt là AI có thể mô tả trải nghiệm đọc, còn người đọc mới thực sự trải qua nó.
Sự khác biệt ấy giống như khoảng cách giữa việc xem bản đồ của một thành phố và tự mình đi bộ qua những con phố của nó. Bản đồ có thể chính xác. Nó có thể hiệu quả. Nó có thể giúp bạn đến đúng nơi cần đến. Nhưng nó không thể thay thế trải nghiệm của hành trình.
Có một nghịch lý thú vị khác của thời đại chúng ta. Càng sống trong thế giới của tốc độ, những thứ được tạo ra cho nhịp sống chậm lại càng trở nên có giá trị. Đó là lý do người ta tìm đến thiền giữa thời đại điện thoại thông minh. Đó là lý do đĩa than vẫn tồn tại giữa thời đại streaming. Và có lẽ đó cũng là lý do những cuốn tiểu thuyết được viết cách đây hàng trăm năm vẫn tiếp tục tìm thấy độc giả mới.
Khi đọc Dickens, Tolstoy hay Austen, chúng ta không chỉ gặp lại những câu chuyện cũ. Chúng ta gặp lại những câu hỏi cũ của con người: làm thế nào để sống một cuộc đời có ý nghĩa, phải làm gì với tham vọng của mình, tình yêu có thể cứu rỗi hay hủy hoại con người đến đâu, điều gì xảy ra khi khát vọng cá nhân va chạm với những ràng buộc của xã hội. Công nghệ thay đổi rất nhanh. Những câu hỏi ấy thay đổi chậm hơn nhiều.
Vì thế, lý do quan trọng nhất để đọc kinh điển hôm nay có lẽ không nằm ở tri thức hay địa vị văn hóa. Ta đọc chúng vì giữa vô số nội dung được tạo ra để tiêu thụ và lãng quên thật nhanh, vẫn có những cuốn sách buộc ta phải dừng lại lâu hơn một chút, nghĩ sâu hơn một chút và nhìn lại chính mình kỹ hơn một chút.
Công nghệ giúp chúng ta đi nhanh hơn. Nhưng có những câu hỏi không thể được trả lời bằng cách đi nhanh hơn. Có lẽ đó là lý do những cuốn sách lớn vẫn tiếp tục được đọc, ngay cả trong một thời đại mà mọi thứ đều có thể được tóm tắt.
