Vì sao “-isme” không phải lúc nào cũng là “chủ nghĩa”?
Dịch một thuật ngữ chuyên ngành đôi khi bắt đầu bằng một vấn đề rất nhỏ: một hậu tố.
Trong phần Lời người dịch của Thuật ngữ Pháp–Việt về khoa học nhân văn – Con người và xã hội, Nhóm biên dịch SHS đưa ra một ví dụ đáng chú ý. Cùng hậu tố tiếng Pháp -isme, tiếng Việt có thể dùng “chủ nghĩa”, “thuyết” hoặc “trào lưu” tùy thuật ngữ và ngữ cảnh. Với -logie, lựa chọn cũng có thể dao động giữa “học” và “luận”.
Nghe có vẻ chỉ là chuyện kỹ thuật của người dịch, nhưng thực ra nó chạm tới một vấn đề lớn hơn: chúng ta gọi các khái niệm khoa học xã hội và nhân văn bằng tiếng Việt như thế nào?
Trong nhiều ngành, hệ thống thuật ngữ được hình thành qua nhiều giai đoạn tiếp nhận khác nhau. Một khái niệm có thể đi vào tiếng Việt qua tiếng Pháp, tiếng Anh hoặc một truyền thống học thuật khác. Có từ đã quen dùng suốt nhiều thập niên, có từ vẫn tồn tại vài cách chuyển ngữ song song. Chính Nhóm biên dịch SHS cũng nhận xét rằng sự thiếu đồng bộ trong cách chuyển ngữ thuật ngữ phương Tây là một khó khăn thường xuyên đối với cả người đọc lẫn người dịch.
Vì vậy, chọn một từ tiếng Việt không đơn thuần là tìm phương án “đúng nghĩa” nhất.
Người dịch còn phải cân nhắc thói quen sử dụng trong từng ngành, lịch sử của thuật ngữ và mối quan hệ của nó với những khái niệm đứng bên cạnh. Chỉ một lựa chọn khác nhau cũng có thể khiến người đọc hiểu khái niệm theo một hướng khác.
Bởi vậy, Đại sứ quán Pháp và Viện Pháp tại Việt Nam đã tổ chức dự án “Nâng cao năng lực cho dịch giả trong lĩnh vực KHXH 2025-2026” và cuốn sách này được nằm trong khuôn khổ dự án đó. Nhóm SHS cho biết họ kỳ vọng công trình này có thể góp phần hướng tới sự thống nhất hơn trong cách chuyển dịch thuật ngữ khoa học xã hội và nhân văn từ tiếng Pháp tại Việt Nam. Quá trình làm việc cũng có sự tham gia của các chuyên gia Pháp, Việt Nam và đội ngũ hiệu đính.
Mặc dù đều là các dịch giả nhiều kinh nghiệm, và được hỗ trợ của nhiều chuyên gia, song nhóm dịch vẫn thừa nhận đây là một lĩnh vực quá rộng để một bản dịch có thể bao quát trọn vẹn, đồng thời mong tiếp tục nhận được góp ý để cuốn sách được hoàn thiện hơn.
Chính vì thế, Thuật ngữ Pháp–Việt về khoa học nhân văn – Con người và xã hội không nên chỉ được nhìn như một công cụ dành cho người làm nghề dịch.
Một sinh viên khi đọc hai tài liệu sử dụng hai cách gọi khác nhau có thể dùng sách để đối chiếu. Một nghiên cứu viên cần viết bằng tiếng Việt có thể tham khảo cách gọi của một khái niệm trước khi lựa chọn thuật ngữ cho bài viết. Giảng viên, biên tập viên hay độc giả chuyên sâu cũng có thể dùng nó để kiểm tra mối quan hệ giữa những từ tưởng như đồng nghĩa nhưng thực ra thuộc những trường nghĩa khác nhau.
Với người không biết tiếng Pháp, phần tiếng Việt vẫn có giá trị như một hệ thống giải thích và liên kết khái niệm. Với người biết tiếng Pháp, sách bổ sung thêm một lớp đối chiếu giữa hai truyền thống ngôn ngữ.
Nếu bạn đang học hoặc làm việc trong lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn, đây là cuốn sách nên có trong bộ tài liệu tham khảo, kể cả khi bạn không phải dịch giả. Bởi vấn đề mà cuốn sách xử lý không dừng ở chuyện dịch một từ ngoại ngữ. Nó liên quan trực tiếp tới việc chúng ta sử dụng tiếng Việt như thế nào để đọc, viết và trao đổi về những khái niệm học thuật.
Đôi khi, câu hỏi khó nhất không phải “từ này nghĩa là gì?”, mà là:
“Ta nên gọi khái niệm này bằng tiếng Việt thế nào để người khác hiểu đúng điều mình đang nói?”
