Vì sao biết điều đúng vẫn chưa đủ?
Một trong những ý thú vị nhất trong Để tuổi già không lú lẫn không thực sự nói về Alzheimer. Nó nói về một nghịch lý mà hầu như ai cũng từng trải qua: chúng ta thường biết khá rõ điều gì tốt cho mình nhưng lại không làm được.
Ai cũng biết vận động có lợi cho sức khỏe. Ai cũng biết ngủ đủ tốt hơn thức khuya. Ai cũng biết nên giảm căng thẳng, ăn uống lành mạnh và dành thời gian cho những người mình yêu quý. Nhưng nếu mọi chuyện đơn giản như việc tiếp nhận thông tin, có lẽ thế giới đã không có nhiều người thừa cân, kiệt sức, trầm cảm hay mắc các bệnh mãn tính đến vậy.
Để giải thích điều này, bác sĩ Michael Nehls nhắc đến Nam tước Münchhausen, một nhân vật nổi tiếng trong văn học Đức, người từng kể rằng mình đã tự kéo bản thân cùng con ngựa thoát khỏi đầm lầy bằng cách nắm tóc mình kéo lên. Chúng ta đều hiểu đó là điều không thể. Bạn không thể tự nhấc chính mình lên khỏi mặt đất bằng sức của chính mình.
Nhưng điều đáng nói là rất nhiều người đang cố giải quyết những vấn đề trong cuộc sống theo cách tương tự.
Người đang kiệt sức cố ép mình mạnh mẽ hơn. Người đang trầm cảm cố ép mình vui vẻ hơn. Người đang mất động lực cố ép mình có thêm động lực. Người đang suy giảm sức khỏe lại cố thay đổi toàn bộ cuộc sống chỉ sau một đêm. Càng cố, họ càng thất bại. Càng thất bại, họ càng tự trách mình. Và vòng luẩn quẩn ấy tiếp tục siết chặt.
Theo tác giả, đây chính là điều khiến Alzheimer trở thành một căn bệnh đặc biệt khó chữa. Khác với nhiều căn bệnh thể chất khác, Alzheimer không chỉ gây ra hậu quả mà còn làm suy yếu chính những khả năng mà người bệnh cần để phục hồi. Quá trình hình thành tế bào thần kinh mới bị suy giảm, khả năng chống chịu căng thẳng yếu đi, động lực thay đổi cũng giảm theo. Nói cách khác, người bệnh cần thay đổi để khỏe hơn, nhưng chính căn bệnh lại khiến việc thay đổi trở nên khó khăn hơn.
Michael Nehls gọi đó là một "vòng luẩn quẩn địa ngục", nơi nguyên nhân và hậu quả liên tục nuôi dưỡng lẫn nhau trong suốt nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Đó cũng là lý do ông cho rằng việc điều trị không thể chỉ dừng lại ở những lời khuyên kiểu "hãy cố gắng hơn" hay "hãy sống tích cực lên". Nếu người bệnh có thể tự mình làm được tất cả những điều đó, có lẽ họ đã không rơi vào tình trạng hiện tại.
Điều đáng suy ngẫm là nghịch lý này không chỉ xuất hiện ở Alzheimer. Nó hiện diện trong rất nhiều vấn đề của đời sống hiện đại. Người cần vận động nhất thường là người ít muốn vận động nhất. Người cần giao tiếp với người khác thường lại có xu hướng thu mình. Người cần nghỉ ngơi nhất thường là người khó ngừng làm việc nhất. Và người cần thay đổi thường lại là người khó thay đổi nhất.
Vì thế, thông điệp quan trọng của chương sách này không phải là ý chí không quan trọng. Ngược lại, tác giả muốn nhắc chúng ta rằng ý chí đôi khi không đủ. Để thoát khỏi một "đầm lầy", con người thường cần thêm những thứ khác: sự hỗ trợ từ gia đình, sự đồng hành của bạn bè, sự hướng dẫn của chuyên gia, hoặc đơn giản là một môi trường giúp những thay đổi nhỏ trở nên khả thi hơn.
Đó có lẽ cũng là một trong những điểm nhân văn nhất của Để tuổi già không lú lẫn. Cuốn sách không trách móc người bệnh vì họ chưa đủ quyết tâm. Nó cố gắng lý giải vì sao việc thay đổi lại khó khăn đến vậy, và vì sao sự đồng hành của những người xung quanh có thể trở thành một phần thiết yếu của quá trình hồi phục.
Suy cho cùng, không ai có thể tự kéo mình ra khỏi đầm lầy bằng cách nắm tóc mình kéo lên. Nhưng với một bàn tay chìa ra đúng lúc, điều tưởng như không thể lại có thể bắt đầu trở nên khả thi.
