Một đứa trẻ có thể học rất nhanh cách làm một phép tính, nhưng lại chưa biết phải làm gì khi bị bạn từ chối. Có em dễ buồn vì một lời chê, ngại nhờ người khác giúp đỡ hoặc chưa nhận ra rằng người đối diện cũng có những cảm xúc cần được tôn trọng.
Những tình huống ấy xuất hiện thường xuyên trong những năm đầu đi học. Trẻ đang học kiến thức, đồng thời cũng học cách hiểu chính mình, xây dựng quan hệ với người khác và ứng xử trước những điều không diễn ra như mong đợi.
Bộ sách Phát triển EQ đi vào chính những bài học ấy qua ba cuốn Xây dựng sự tự tin, Nuôi dưỡng lòng thấu cảm và Rèn nội lực vững vàng. Thay vì nói về “trí tuệ cảm xúc” như một khái niệm trừu tượng, sách đặt trẻ vào những câu chuyện gần với trường lớp, gia đình và đời sống hằng ngày, để các em dần nhận ra cảm xúc, suy nghĩ và lựa chọn của nhân vật.
BA NĂNG LỰC CẢM XÚC TRẺ CẦN LÀM QUEN TỪ SỚM
Ba cuốn sách tập trung vào ba phương diện có liên hệ chặt chẽ với nhau.
Xây dựng sự tự tin giúp trẻ nhìn lại điểm mạnh của bản thân, học cách đón nhận sự quan tâm và bớt e ngại khi cần thể hiện mình. Tự tin ở đây không có nghĩa là luôn chắc chắn hay giỏi hơn người khác. Trẻ được gợi mở để hiểu rằng mình có thể thử, có thể chưa làm tốt ngay và vẫn có quyền nhờ sự hỗ trợ khi cần.
Nuôi dưỡng lòng thấu cảm hướng trẻ ra khỏi cảm xúc của riêng mình. Một người bạn đang buồn có thể cần điều gì? Vì sao cùng một sự việc mà mỗi người lại phản ứng khác nhau? Khi chú ý đến nét mặt, lời nói và hoàn cảnh của người khác, trẻ bắt đầu học cách nhìn một tình huống bằng nhiều góc độ hơn.
Rèn nội lực vững vàng đề cập đến cách trẻ đối diện với thất vọng, khó khăn hay những lúc mọi chuyện không diễn ra như mong muốn. Thay vì né tránh cảm xúc khó chịu, các câu chuyện khuyến khích trẻ nhận biết chúng, tìm sự giúp đỡ và thử một cách giải quyết khác.
Tự tin giúp trẻ hiểu giá trị của mình. Thấu cảm giúp trẻ hiểu người bên cạnh. Nội lực giúp trẻ tiếp tục bước đi khi gặp điều không thuận lợi. Đặt cạnh nhau, ba năng lực ấy tạo thành một nền tảng quan trọng cho cách trẻ sống và học tập cùng những người khác.
BẮT ĐẦU TỪ NHỮNG TÌNH HUỐNG TRẺ THỰC SỰ GẶP
Một trong những khó khăn khi nói với trẻ về cảm xúc là người lớn thường phải dùng những từ khá lớn: tự tin, đồng cảm, kiên cường, kiểm soát cảm xúc.
Nhưng với trẻ nhỏ, một tình huống cụ thể thường dễ hiểu hơn nhiều.
Bị bạn hiểu lầm. Muốn tham gia nhưng sợ mình làm không tốt. Nhìn thấy một người đang cần giúp đỡ. Gặp thất bại sau khi đã cố gắng. Phải lựa chọn giữa việc im lặng và lên tiếng.
Khi những chuyện ấy xuất hiện trong câu chuyện, trẻ có thể quan sát nhân vật trước khi quay lại nghĩ về bản thân. Các em được thấy một cảm xúc hình thành như thế nào, nhân vật phản ứng ra sao và điều gì xảy ra sau lựa chọn ấy.
Hình minh họa gần gũi cũng giúp những biểu hiện của cảm xúc trở nên dễ nhận diện hơn. Với trẻ chưa quen diễn đạt điều mình đang nghĩ, một nét mặt, cử chỉ hay tình huống trong tranh đôi khi là điểm bắt đầu thuận lợi cho cuộc trò chuyện.
HIỂU CẢM XÚC KHÔNG CÓ NGHĨA LÀ LUÔN PHẢI VUI
Một đứa trẻ có trí tuệ cảm xúc tốt không đồng nghĩa với việc lúc nào cũng bình tĩnh, vui vẻ hay biết cách xử lý mọi chuyện.
Trẻ vẫn có thể giận, buồn, ghen tị, xấu hổ hoặc sợ hãi. Điều các em cần học dần là nhận ra cảm xúc ấy, hiểu vì sao nó xuất hiện và biết rằng mình có nhiều cách phản ứng khác nhau.
Đây cũng là điểm bộ sách có thể mở rộng cho những cuộc trò chuyện trong gia đình. Sau một câu chuyện, cha mẹ không nhất thiết phải hỏi “Con rút ra bài học gì?”. Có thể bắt đầu đơn giản hơn:
“Con nghĩ bạn ấy đang cảm thấy thế nào?”
“Con từng gặp chuyện giống vậy chưa?”
“Nếu là con, con muốn ai giúp mình?”
“Có cách nào khác để xử lý chuyện này không?”
Những câu hỏi như vậy không ép trẻ phải đưa ra một đáp án đúng. Chúng giúp trẻ tập diễn đạt cảm xúc và suy nghĩ của mình bằng lời.
ĐỌC CÙNG CON ĐỂ HIỂU CON HƠN
Ở tuổi tiểu học, nhiều chuyện quan trọng của trẻ diễn ra ngoài tầm mắt cha mẹ: một lời nói của bạn cùng lớp, cảm giác bị bỏ lại trong một trò chơi, nỗi lo vì làm chưa tốt hay niềm vui khi lần đầu tự mình giải quyết được một vấn đề.
Bởi vậy, những câu chuyện trong Phát triển EQ có thể đóng vai trò như một chiếc cầu nhỏ giữa thế giới của trẻ và người lớn.
Qua ba chủ đề tự tin, thấu cảm và nội lực, bộ sách tạo ra những tình huống để trẻ nhận biết cảm xúc, quan sát cách người khác cảm nhận và suy nghĩ về lựa chọn của chính mình. Với cha mẹ, đây cũng là dịp để nghe con kể nhiều hơn về những điều đang xảy ra trong đời sống hằng ngày.
Trí tuệ cảm xúc không hình thành từ một bài học duy nhất. Nó được bồi đắp qua rất nhiều lần trẻ nhận ra mình đang buồn, hiểu vì sao một người bạn tổn thương, dám nhờ giúp đỡ hoặc thử lại sau một lần chưa thành công. Những câu chuyện nhỏ trong Phát triển EQ có thể là một điểm bắt đầu cho quá trình ấy.
