"Không có gì đáng bỉ cho một nhà văn hơn là mình tự dối mình."
Giữa những trang viết của Theo dòng, câu nói ấy xuất hiện ngắn gọn đến mức người đọc có thể lướt qua mà không dừng lại lâu. Nhưng càng nghĩ kỹ, người ta càng nhận ra Thạch Lam đang đặt ra một yêu cầu khắt khe đến mức gần như tàn nhẫn đối với nghề viết. Ông không bắt đầu từ tài năng, từ kỹ thuật hay từ khả năng sáng tạo. Điều ông quan tâm trước hết là một câu hỏi đơn giản hơn nhiều: người cầm bút có dám thành thực với chính mình hay không.
Ngày nay, khi nói về văn chương, người ta thường dành nhiều thời gian để bàn về phong cách, cấu trúc, giọng điệu hay những phương pháp kể chuyện mới. Những cuộc thảo luận ấy không sai. Nhưng đọc Theo dòng, người ta có cảm giác Thạch Lam đang đứng ở một vị trí khác hẳn. Ông nhìn sâu hơn vào điểm xuất phát của việc viết. Trước khi nghĩ đến việc làm sao để câu văn trở nên đẹp đẽ, làm sao để một câu chuyện trở nên hấp dẫn hay làm sao để một tác phẩm chạm tới người đọc, nhà văn phải trả lời được một câu hỏi khó hơn nhiều: những cảm xúc mà mình đang viết ra có thực sự thuộc về mình hay không.
Đó là một câu hỏi không dễ trả lời. Con người vốn có khả năng che giấu chính mình rất giỏi. Ta thường kể lại những gì mình muốn người khác nhìn thấy, lựa chọn những ký ức dễ chịu hơn, những phiên bản dễ chấp nhận hơn của bản thân và đôi khi cũng vô thức chỉnh sửa cảm xúc của mình cho phù hợp với cách mình muốn được nhìn nhận. Văn chương vì thế luôn đứng trước một cám dỗ lớn: biến đời sống thành thứ gì đó đẹp hơn, bi thương hơn hoặc cao quý hơn thực tế để tạo hiệu quả cho câu chữ.
Thạch Lam đặc biệt cảnh giác với điều đó. Ông không tin vào những nỗi buồn vay mượn, không tin vào những cảm xúc được dựng lên chỉ để làm cho tác phẩm trở nên cảm động, và càng không tin rằng một nhà văn có thể chạm tới người khác bằng những điều mà chính mình chưa từng thực sự trải qua trong nội tâm. Đằng sau những nhận định tưởng như chỉ liên quan đến văn chương là một quan niệm rất nghiêm khắc về con người. Sự giả dối không bắt đầu khi ta lừa người khác. Nó bắt đầu từ khoảnh khắc ta chấp nhận lừa chính mình.
Đọc Theo dòng hôm nay, điều gây suy nghĩ không nằm ở việc nhiều nhận xét của Thạch Lam vẫn còn đúng sau gần một thế kỷ. Điều khiến cuốn sách vẫn giữ được sức nặng nằm ở chỗ những gì ông cảnh báo dường như vẫn đang diễn ra dưới những hình thức mới. Chúng ta đang sống trong một thời đại mà việc biểu lộ cảm xúc trở nên dễ dàng chưa từng có. Mỗi ngày có vô số câu chuyện được kể ra, vô số tâm trạng được chia sẻ, vô số lời khuyên về sự thấu hiểu, đồng cảm hay chữa lành xuất hiện trên màn hình điện thoại. Ngôn từ hiện diện ở khắp nơi. Nhưng sự hiện diện dày đặc của ngôn từ không đồng nghĩa với việc con người hiểu mình hơn.
Càng có nhiều cơ hội để trình bày bản thân, con người càng dễ rơi vào cám dỗ xây dựng một phiên bản của cảm xúc thay vì đối diện với cảm xúc thật. Một nỗi buồn được kể đi kể lại nhiều lần có thể dần trở thành một câu chuyện hoàn chỉnh, nhưng chưa chắc đã còn là nỗi buồn ban đầu. Một trải nghiệm đau đớn có thể được diễn đạt rất thuyết phục, nhưng điều đó không bảo đảm người kể đã thực sự đi qua nó. Khoảng cách giữa việc sống một cảm xúc và việc kể lại cảm xúc ấy đôi khi lớn hơn chúng ta tưởng.
Bởi vậy, khi Thạch Lam yêu cầu nhà văn phải thành thực, ông không đơn thuần nói về nghề viết. Ông đang nói về một cách tồn tại. Trước khi viết thật, con người phải nhìn thật. Trước khi diễn tả trung thực người khác, họ phải trung thực với chính mình. Công việc ấy thường âm thầm, chậm chạp và khó khăn hơn rất nhiều so với việc tạo ra những câu chữ đẹp. Nó đòi hỏi người viết phải chấp nhận nhìn vào những phần không dễ chịu của bản thân, những cảm xúc chưa được sắp xếp gọn gàng và những mâu thuẫn mà đôi khi chính họ cũng không muốn thừa nhận.
Có lẽ vì vậy mà Theo dòng vẫn giữ được sức sống đặc biệt cho đến hôm nay. Cuốn sách không cung cấp công thức để trở thành nhà văn, cũng không đưa ra những lời khuyên thực hành về kỹ thuật viết. Thạch Lam chỉ kiên trì nhắc lại một điều tưởng như đơn giản: đừng tự dối mình. Đọc lại những trang tiểu luận ấy, người ta dễ nhận ra rằng đây không phải là một đòi hỏi dành riêng cho văn chương. Đó là một đòi hỏi dành cho cách con người sống với chính mình, bởi mọi câu chữ chân thành cuối cùng đều bắt đầu từ khả năng nhìn thẳng vào sự thật của nội tâm mà không tìm cách né tránh hay tô vẽ nó thành một thứ khác.
