Tử tước Medardo xứ Rạng Đông và bản thể chẻ đôi

Tử tước Medardo xứ Rạng Đông, trong một trận chiến chống quân Thổ Nhĩ Kỳ đã bị khẩu thần công của quân địch mồi ngay một phát vào ngực, cả cơ thể chàng trung úy trẻ bị tung bổng lên không trung và… chẻ làm đôi. Một nửa bên phải được các tên lính đi thu nhặt người bị thương tìm thấy, được các y sĩ khâu khâu vá vá, thoa thoa đắp đắp. Một nửa bên trái bị vùi dưới chân cái tháp xác quân Kitô giáo và quân Thổ rồi được hai nhà tu khổ hạnh cứu giúp. Chàng đã sống, nhưng sống song song với hai nửa của mình, mỗi nửa là một tính cách thiện - ác đối lập nhau tuyệt đối.

“Tử tước chẻ đôi” của Italo Calvino đã bắt đầu như thế, một cách ấn tượng, độc đáo và có phần “kinh dị”. Trong bức thư gửi nhà phê bình Carlo Salinare, nhà văn người Ý đã chia sẻ rằng: “Tôi hình dung, thay vì một tử tước nguyên-vẹn, mình nên để một tử tước một-nửa hồi hương, chàng ta hết sức tàn nhẫn, sự thể này hẳn sẽ tạo ra cái hiệu ứng kinh ngạc cao nhất; mà sau đó, tới một điểm, người đọc lại phát hiện, ở chỗ của tử tước hiểm-ác, là một tử tước tuyệt đối tốt-lành. Điều tạo ra một hiệu ứng kinh ngạc tiếp theo, rằng đối với cả hai nửa, tốt-lành và hiểm-ác, ta đều không thể chịu thấu”.

Thật vậy, người dân xứ Rạng Đông dễ dàng nhận ra và trốn tránh nửa cái ác của Tử tước Medardo bởi nó hiện hữu một cách quá rõ ràng. Hắn ch.ém gi.ết những con vật đáng thương, từ những con chim bách thanh, con gà, con sóc,… cho đến những loài thực vật như cây nấm, quả lê, đoá cúc, hoa bồ công anh,… tất cả đều bị ch.ém còn một nửa. Hắn đưa ra những luật định hà khắc khiến nhiều người dân vô tội ch.ết oan ức. Hắn phóng hoả, đốt nhà, đi đến đâu là gieo rắc thống khổ, oan khiên đấy đấy. Một-nửa-ác của Medardo khiến người ta phải sống trong giật mình khiếp sợ.

Thế nhưng, đến khi một-nửa-thiện của Medardo hồi hương thì câu chuyện của Italo Calvino còn được đẩy lên cao trào hơn nữa. Nửa ác phá hoại - nửa thiện chữa lành, nửa ác tàn nhẫn - nửa thiện nhân từ, nửa ác gieo rắc ch.ết chóc - nửa thiện nuôi trồng mầm sống… Người dân sống trong một bầu không khí lúc nào cũng như bị xé toạc giữa hai bờ thiện-ác. Cho đến một ngày, sự thánh thiện đến mức cực đoan, lúc nào cũng “hành đạo”, “thuyết giáo”, “xía vào chuyện người khác” của ngài tử tước dần dà trở thành sự phiền toái và bóp nghẹt tự do của những người xung quanh, khiến họ phải than thở một điều nghe qua tưởng chừng là vô lý: “Trong hai nửa, cái nửa tốt-bụng tệ hơn cái nửa xấu-bụng”!

Dần dà, người dân xứ Rạng Đông cảm thấy tình cảm của họ trở nên “nhạt thếch và cùn nhụt”, cuộc sống cứ thế chuyển trôi giữa lòng bác ái và nỗi kinh hoàng, họ cảm thấy “mình như thể bị mất hút giữa ác hiểm và đức hạnh, đều phi nhân như nhau”. Italo Calvino đã khéo léo cài cắm một ý niệm về bản thể phức tạp của con người. Sự toàn thiện và toàn ác đều là những trạng thái khiếm khuyết, rằng ta chỉ có thể thấu hiểu nỗi đau nhờ bóng tối và hướng thiện nhờ ánh sáng.

Câu nói của tử tước Medardo với cô gái chăn dê Pamela để lại trong mình rất nhiều suy nghĩ: “Này cô Pamela, đây là cái phúc của tình trạng bị chẻ đôi: lĩnh hội được nỗi đau mà mỗi người chúng ta cưu mang vì tính khuyết thiếu của mỗi nhân cách và của mỗi sự vật trên thế gian… Cho nên giờ đây ta cưu mang một tình anh em mà trước kia, trong nguyên-vẹn, ta chưa biết: cái tình với mọi sự què cụt và thiếu thốn trên thế gian”.

Trước khi ra chiến trường, Medardo còn là một chàng thanh niên còn bồng bột, nông cạn và thiếu cái nhìn sâu sắc về thế giới xung quanh. Chàng có sự nguyên vẹn về thể nhưng lại thiếu khuyết về tâm hồn. Cho đến ngày bị “chẻ đôi” tàn khốc trên chiến trường với quân Thổ, nếm trải sự “què cụt” thì nội tâm của chàng lại như được khai mở từ vết nứt đớn đau trên chính thân thể hữu hình. Mỗi một nửa của chàng đều là “anh em”, là sự kết nối giữa những “kẻ” bị tổn thương, nơi mà họ nhận ra mình chẳng hề đơn độc trong sự đổ vỡ của chính bản thân mình.