Văn học Việt Nam sau năm 1975 chứng kiến một bước chuyển mình mang tính bước ngoặt .Bầu không khí sử thi hào hùng với những con người tạc vào thế kỷ dần nhường chỗ cho khuynh hướng đời tư - thế sự.
Sự dịch chuyển ấy không ở đâu sắc lẹm, xót xa và gây ám ảnh bằng hình tượng Tướng Thuấn trong tác phẩm Tướng về hưu của Nguyễn Huy Thiệp. Thông qua nhân vật này, văn đàn Việt Nam chứng kiến quá trình "giải thiêng" hình tượng người anh hùng một cách trực diện và sâu sắc nhất.
Khi tiếng s/úng đã tắt, người anh hùng bước ra khỏi ánh hào quang của cuộc chiến, ngỡ sẽ được nghỉ ngơi nhưng lại phải học cách đối diện với những xáo trộn đến ngột ngạt của đời sống thường nhật.
Tướng Thuấn không còn là vị tư lệnh uy quyền, thét ra lửa trên chiến trường. Trở về nếp nhà, ông thu bé lại thành một người cha già ngơ ngác, lạc lõng và hoàn toàn tay trắng trước những quy luật mới.
Ông bàng hoàng chứng kiến những toan tính lạnh lùng của kinh tế thị trường đang lẳng lặng len lỏi vào từng bữa cơm, từng câu chuyện xã giao trong chính ngôi nhà của mình. Hơi hám của đồng tiền cùng sự ráo hoảnh của cô con dâu đã hất văng những hệ giá trị thiêng liêng mà ông từng dành cả tuổi trẻ để bảo vệ.
Việc lột tả sự bất lực của Tướng Thuấn giữa thời bình thực chất là một hành trình đưa nhân vật từ biểu tượng lý tưởng, bất khả xâm phạm về với kích thước của một con người trần thế. Nguyễn Huy Thiệp đã bóc tách lớp áo giáp huy hoàng để độc giả thấy được phần "người" yếu đuối, chân thật ẩn sau danh xưng "anh hùng".
Một vị tướng có thể cầm quân đánh giặc, nhưng lại lúng túng, cô đơn và hoang mang trước mâm cơm nhuốm màu thực dụng. Sự giải thiêng ấy không làm Tướng Thuấn nhỏ bé đi, mà ngược lại, khiến ông trở nên người hơn, đời hơn.
Xuyên suốt Tướng về hưu là sự va đập, đối lập gay gắt giữa lý tưởng của thế hệ cũ và lối sống thực dụng của thế hệ mới. Thế hệ của Tướng Thuấn đại diện cho sự cống hiến vô tư, sống vì những điều lớn lao thiêng liêng. Trong khi đó, thế hệ những đứa con lại đại diện cho guồng quay kim tiền lạnh lẽo.
Thay vì coi sự chông chênh của Tướng Thuấn là việc hạ thấp hình tượng người lính, độc giả cần nhìn nhận đây là một góc nhìn sắc lạnh và trung thực về xã hội. Việc để lý tưởng cao đẹp phải chịu trận trước sự thực dụng trần trụi không phải là sự bôi nhọ, mà là một bức tranh phản chiếu những đứt gãy sâu hoắm trong hệ giá trị của một thời đại đang chuyển mình.
Sức nặng tâm lý và sự chân thực của "Tường về hưu" không phải ngẫu nhiên mà có. Nhân vật Tướng Thuấn thực chất mang một phần nguyên mẫu từ chính người cha vợ của nhà văn Nguyễn Huy Thiệp. Quá trình quan sát thực tế từ những người thân trong gia đình đã giúp tác giả nhặt nhạnh được những chi tiết đời thường tưởng chừng vụn vặt nhưng lại vô cùng đắt giá. Chính điều này đã làm nên một câu chuyện chân thực, gần gũi và ghim sâu vào tâm trí bao thế hệ độc giả.
