TỪ “SỐ ĐỎ” ĐẾN “KHÔNG CÓ VUA”: MỘT TIẾNG CƯỜI, HAI NỖI ĐAU
Cái hài trong văn chương không chỉ để mua vui, giải trí, mà đằng sau tiếng cười ấy là một cái nhìn nghiêm khắc về con người, về những nghịch lý của đời sống.
Trong nền văn học Việt Nam hiện đại và đương đại, tiểu thuyết "Số đỏ" của Vũ Trọng Phụng và truyện ngắn "Không có vua" của Nguyễn Huy Thiệp cho ta thấy được tiếng cười đầy nghịch lý về đời sống.
Tinh thần trào phúng trong hai tác phẩm đã đi qua những biến chuyển của đời sống xã hội để mang một sắc thái khác: vẫn sắc sảo, vẫn cay đắng, nhưng ngày càng hướng sâu hơn vào những vùng tối của nhân tính.
Ở “Số đỏ”, Vũ Trọng Phụng đã dựng lên một xã hội trưởng giả - nơi mà những giá trị bóng bẩy, tiến bộ, văn minh trở thành lớp phục trang của lòng tham và những toan tính cá nhân.
Cụ cố Tổ ch/ết, đám con cháu lập tức “hạnh phúc”, nhưng lòng tham không được bộc lộ trực tiếp, sự thương tiếc vẫn cần được trình diễn bằng những nghi thức tang ma. Vì thế, tiếng cười của Vũ Trọng Phụng bật ra từ khoảng cách giữa cái vẻ ngoài đạo đức và thực chất ích kỷ phía sau.
Nguyễn Huy Thiệp gần như tháo bỏ toàn bộ sân khấu ấy. Khi lão Kiền lâm bệnh nặng, Đoài - một viên chức thuộc bộ Giáo dục thẳng thừng nói: “Mất thì giờ bỏ mẹ. Ai đồng ý bố ch/ết giơ tay. Tôi biểu quyết nhé.”
Ở đây, sinh mạng của người cha bị quy giản thành một vấn đề cần nhanh chóng đưa ra biểu quyết. Không còn những nghi lễ tang ma để che đậy lòng tham, không cần những lời đạo đức để biện minh, cũng chẳng cần một màn diễn nỗi đau trước ánh nhìn của cộng đồng.
Hơn thế nữa, “biểu quyết” - một thuật ngữ mang sắc thái chính trị, thể hiện quyết định tập thể lại được đặt vào một hoàn cảnh hoàn toàn riêng tư: cái ch/ết của chính người cha.
Sự lệch pha giữa ngôn từ và hoàn cảnh tạo nên một nghịch lý trào phúng, đồng thời phơi bày sự biến dạng trong nhận thức của nhân vật: một sinh mạng và một quan hệ huyết thống vốn thuộc về những giá trị thiêng liêng nhất đã bị hạ xuống thành một “vấn đề” có thể cân nhắc, thống nhất và giải quyết bằng một cuộc bỏ phiếu.
Nếu ở tiểu thuyết "Số đỏ", con người còn cần đến nghi lễ để phô trương, thì ở truyện ngắn "Không có vua", ngay cả nhu cầu che giấu ấy cũng dường như không còn tồn tại.
Chính sự trần trụi ấy khiến tiếng cười trở thành một khoảng lặng để người đọc đối diện với sự xuống cấp của nhân tính.
Bởi lẽ, điều ám ảnh không nằm ở cái ch/ết của cụ cố Tổ hay lão Kiền, mà ở phản ứng của những người còn sống: khi cái ch/ết của một người thân có thể trở thành điều đáng mừng, câu hỏi không còn là ai đã ch/ết, mà là phần người nào đã ch/ết trong những người đang sống.
