TỪ KHÔNG GIAN "PHI NƠI CHỐN" ĐẾN NHỮNG ĐỨT GÃY LỊCH SỬ TRONG TIỂU THUYẾT HỒ ANH THÁI
Được xây dựng theo cấu trúc siêu hư cấu (metafiction) - truyện lồng trong truyện, "Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân" của Hồ Anh Thái mở ra một trò chơi tâm lý tinh vi, nơi ranh giới giữa người viết, người đọc và nhân vật liên tục bị chất vấn và phá vỡ.
Tác phẩm song hành hai mạch không gian và thời gian bổ trợ cho nhau. Mạch truyện thứ nhất xoay quanh một người đàn ông tại sân bay - một chốn "phi nơi chốn" điển hình của thế giới hiện đại. Bằng lăng kính trào phúng quen thuộc, Hồ Anh Thái biến những rắc rối tủn mủn như hành lý quá cân, tranh cãi với nhân viên hay sự nhầm lẫn tai hại về mốc thời gian "0 giờ 15 phút" thành một "kho chuyện" sống động. Thế nhưng, đằng sau tiếng cười giễu nhại ấy là một cảm giác bất an tột độ.
Không gian sân bay trở thành ẩn dụ sắc bén cho đời sống hiện đại, nơi con người tưởng như kiểm soát được mọi thứ nhưng thực chất lại bị cuốn theo những cơ chế vô hình, liên tục trượt khỏi điểm hẹn với hiện tại và mắc kẹt trong một vòng lặp thời gian.
Trong lúc chờ đợi, người đàn ông lật giở một cuốn bản thảo, từ đó mở ra mạch truyện thứ hai: một bức tranh lịch sử Việt Nam trải dài từ năm 1949 đến đầu thế kỷ XXI. Câu chuyện theo chân ba thế hệ phụ nữ, bắt đầu từ một tiểu thư Hà Nội đài các, qua bao biến cố tổn thương bỗng lột xác thành một me Tây đáo để để sinh tồn. Kế đến là cô con gái lớn lên giữa thời chống Mỹ, mang trong mình tình yêu trong trẻo với anh lính năm đồng - đại diện cho những rung cảm cá nhân nhỏ bé giữa thời cuộc lớn lao.
Cuối cùng, không gian dịch chuyển sang Mỹ với người cháu gái đang chật vật đi tìm căn cước và khẳng định bản thân. Thay vì kể bằng giọng sử thi bi tráng, Hồ Anh Thái khéo léo hạ giọng, dùng những chi tiết đời thường, trớ trêu để giễu nhại những khuôn mẫu lịch sử, cho thấy số phận con người luôn chứa đựng sự ngẫu hứng đầy bi hài.
Điểm bùng nổ của "Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân" nằm ở cú lật dở cốt truyện khi người đàn ông nhận ra mình chính là tác giả của cuốn bản thảo. Qua chi tiết này, Hồ Anh Thái đã tiểu thuyết hóa ý niệm "cái ch/ết của tác giả" của Roland Barthes một cách vô cùng sinh động.
Tác phẩm không còn thuộc về người viết ban đầu; bản thảo bị phát tán trong không gian công cộng đã trao quyền diễn giải cho người đọc. Hành vi lật giở từng trang sách bỗng chốc trở thành hành vi sáng tạo. Người đọc không chỉ tiếp nhận mà đang tái cấu trúc văn bản, và theo một cách nào đó, trở thành một đồng tác giả.
"Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân" khép lại nhưng không mang đến một sự hòa giải trọn vẹn, mà để lại những dư âm đứt gãy, chua chát. Đó là sự khắc khoải của những thân phận không bao giờ thực sự làm chủ được mình trước bánh xe lịch sử, cũng là nỗi hoang mang của con người khi liên tục đánh mất điểm hẹn với hiện tại.
Cuốn tiểu thuyết là một cấu trúc mở đầy tính đối thoại, để lại một cảm giác mơ hồ nhưng ám ảnh trong tâm trí. Biết đâu, trong hành vi đọc này, ta cũng đang viết, và chính ta, ở một tầng bậc sâu thẳm nào đó, là tác giả của cuốn sách mình đang cầm trên tay.
