Người lớn đôi khi nghĩ có những điều trẻ rồi sẽ tự biết. Đi học, con sẽ biết chơi với bạn. Được nhắc vài lần, con sẽ biết chờ đến lượt. Làm ai đó buồn, con phải biết nói xin lỗi. Chơi thua, con cần chấp nhận và chơi tiếp.
Nhưng tuổi lên ba chính là lúc nhiều kỹ năng xã hội ấy mới bắt đầu thành hình.
Theo CDC, một trong những dấu mốc xã hội thường thấy ở trẻ 3 tuổi là bắt đầu chú ý đến những trẻ khác và tham gia chơi cùng. AAP cũng cho biết ở giai đoạn này, trẻ dần học chia sẻ, chờ lượt và hợp tác trong những nhóm nhỏ, nhưng chưa phải lúc nào cũng làm được và vẫn cần sự khuyến khích của người lớn.
Vì thế, một chuyện rất nhỏ ở sân chơi đôi khi lại chứa cả một bài học lớn.
CHƠI CÙNG BẠN CŨNG LÀ MỘT KỸ NĂNG
Một đứa trẻ muốn tham gia trò chơi nhưng chưa biết phải bắt đầu thế nào có thể giằng lấy món đồ chơi đang hấp dẫn mình. Khi phải chờ, con sốt ruột. Khi cả hai cùng muốn một món đồ, tranh giành rất dễ xảy ra.
Ở tuổi này, trẻ đang học rằng chơi cùng người khác có những “luật” khác với chơi một mình.
Con có thể thử hỏi: “Cho mình chơi cùng nhé.”
Con có thể chờ trong lúc bạn đang dùng món đồ chơi mình thích.
Con cũng có thể tìm một cách khác khi hai người cùng muốn một thứ.
Những cách ứng xử này không xuất hiện hoàn chỉnh sau một lần được nhắc. Chúng được luyện qua rất nhiều lần chơi, va chạm, quan sát và được người lớn gợi ý cách giải quyết. AAP thậm chí khuyến nghị cha mẹ giúp trẻ tìm từ ngữ để diễn đạt mong muốn và cảm xúc, thay vì chỉ phản ứng bằng giằng giật, la hét hay hành động bộc phát.
MỘT LỜI XIN LỖI KHÔNG CHỈ LÀ HAI TIẾNG “XIN LỖI”
Khi trẻ làm bạn buồn, phản ứng quen thuộc của người lớn thường là: “Xin lỗi bạn đi.”
Trẻ có thể nói theo ngay. Nhưng nói được hai tiếng ấy chưa có nghĩa con đã hiểu đầy đủ vì sao mình cần xin lỗi.
AAP lưu ý trẻ nhỏ cần được giúp nhìn sự việc từ phía người bị ảnh hưởng và hiểu điều mình vừa làm trước khi lời xin lỗi thực sự có ý nghĩa; khoảng 4 tuổi, những lời giải thích này mới bắt đầu trở nên rõ ràng hơn với trẻ.
Bởi vậy, với một em bé lên ba, câu chuyện có thể bắt đầu sớm hơn:
“Bạn buồn vì con giật đồ chơi.”
“Con nghĩ mình có thể làm gì bây giờ?”
“Con trả lại cho bạn nhé?”
Xin lỗi khi ấy không còn là một câu phải nói cho xong. Trẻ đang bắt đầu học một điều khó hơn: hành động của mình có thể ảnh hưởng đến người khác, và sau một việc chưa ổn, mình có thể thử sửa chữa.
KHI CON THUA, SỢ HÃI HOẶC KHÔNG ĐƯỢC NHƯ Ý
Một ván chơi thua chẳng đáng kể với người lớn. Với trẻ nhỏ, cảm giác thất vọng lúc ấy có thể rất lớn.
Tương tự, điều người lớn thấy bình thường có thể thực sự đáng sợ với trẻ: một lớp học mới, một trò chơi chưa từng thử, một căn phòng tối hay việc phải bước tới làm quen với những người chưa biết.
Mục tiêu ở tuổi này không phải khiến trẻ lập tức ngừng buồn, ngừng sợ hay luôn phản ứng “ngoan”.
Trẻ cần dần có từ ngữ cho những gì đang diễn ra bên trong mình: “Con buồn”, “Con tức”, “Con sợ”, “Con chưa muốn thử”. CDC và AAP đều khuyến nghị người lớn giúp trẻ gọi tên cảm xúc, hỗ trợ trẻ bình tĩnh và cùng tìm cách xử lý tình huống, thay vì phủ nhận cảm giác của trẻ.
Khi một em bé có thể nói “Con đang sợ, mẹ đứng cạnh con nhé”, đó đã là một bước tiến đáng kể so với việc chỉ khóc mà chưa biết làm gì với cảm giác ấy.
LỚP HỌC CỦA CÔ MOLLY VÀ NHỮNG TÌNH HUỐNG RẤT GẦN VỚI TRẺ
Bộ Kỹ năng mềm cho bé 3+: Lớp học của cô Molly đưa những kỹ năng khá trừu tượng ấy vào bốn nhóm câu chuyện gần với đời sống của trẻ: lịch sự, kết bạn, tử tế và tự tin.
Trong lớp cô Molly có những bạn nhỏ tinh nghịch và đôi khi trêu chọc người khác; có một bạn thỏ nhút nhát, không dễ bước ra thử điều mới; có bạn đang học cách nói cảm ơn, xin lỗi; lại có một bạn loay hoay chưa biết bắt đầu một tình bạn như thế nào.
Đó cũng là những chuyện rất dễ xuất hiện ở lớp mầm non hoặc sân chơi.
Điểm hữu ích của câu chuyện nằm ở khoảng cách mà nó tạo ra. Thay vì hỏi ngay “Sao con lại giành đồ chơi của bạn?”, cha mẹ có thể cùng trẻ nhìn một nhân vật khác và hỏi: “Con nghĩ bạn ấy đang cảm thấy thế nào?”, “Bạn có thể làm gì khác?”, “Ở lớp con có chuyện nào giống vậy không?”
Một câu chuyện nhỏ nhờ thế trở thành dịp để trẻ thử suy nghĩ về một tình huống trước khi chính mình gặp lại nó ngoài đời.
KHÔNG CẦN MỘT EM BÉ HOÀN HẢO
Ba tuổi không phải mốc mà trẻ bỗng trở nên lịch sự, tự tin, biết chia sẻ và luôn kiểm soát được cảm xúc.
Đây là quãng thời gian trẻ đang học những điều ấy.
Có hôm con chờ được đến lượt, hôm sau lại giằng đồ chơi. Có lần con mạnh dạn bước vào một trò chơi mới, lần khác lại muốn núp sau lưng bố mẹ. Có lời xin lỗi được nói rất nhanh nhưng phải lâu hơn trẻ mới hiểu điều gì đã khiến người bạn của mình buồn.
Sự không nhất quán ấy là một phần của quá trình học.
Người lớn có thể giúp bằng cách làm mẫu, gọi tên cảm xúc, cho trẻ những câu nói đơn giản để sử dụng và tạo cơ hội để con thử lại. Những tương tác qua lại, có phản hồi và sự chú ý của người chăm sóc là một phần quan trọng trong quá trình hình thành các kỹ năng xã hội và cảm xúc đầu đời.
Kỹ năng mềm cho bé 3+: Lớp học của cô Molly có thể trở thành một chất liệu cho những cuộc trò chuyện như vậy. Trẻ gặp những nhân vật cũng bối rối, tức giận, nhút nhát hay mắc lỗi giống mình, rồi quan sát các bạn tìm cách xử lý từng chuyện nhỏ.
Bởi học cách sống cùng người khác hiếm khi diễn ra trong một bài học duy nhất. Nó được hình thành qua rất nhiều lần trẻ chơi cùng một người bạn, chờ thêm một chút, nói ra điều mình cảm thấy, thử lại sau một lần chưa làm được và dần hiểu rằng người bên cạnh cũng có cảm xúc như mình.
