Tiền có thực sự không quan trọng như chúng ta thích nghĩ?
Có một câu nói được lặp lại rất nhiều trong đời sống hiện đại: "Tiền không mua được hạnh phúc." Hầu hết chúng ta đều đồng ý với nhận định đó. Vấn đề là nhiều người đã vô thức biến nó thành một kết luận khác: "Tiền không quan trọng." Khoảng cách giữa hai câu tưởng như rất nhỏ ấy lại đủ để tạo ra không ít bất hạnh. Chúng ta ngưỡng mộ những người sống vì đam mê, thích nghe những câu chuyện bỏ tất cả để theo đuổi lý tưởng, và thường cảm thấy có điều gì đó không mấy cao đẹp ở những người quá quan tâm tới tiền bạc.
Rolf Dobelli bắt đầu chương Xem nhẹ tiền bạc trong Nghệ thuật phòng ngừa bất hạnh bằng cách khai thác chính định kiến đó. Giống nhiều chương khác trong cuốn sách, ông mở đầu bằng một lời khuyên cố tình sai: nếu muốn có một cuộc đời bất hạnh, hãy đừng nghĩ quá nhiều về tiền. Hãy tin rằng tiền tự khắc sẽ đến khi cần. Hãy cho rằng tiết kiệm là một ý tưởng lỗi thời. Hãy đặt niềm tin vào vận may hoặc lòng tốt của người khác. Sự châm biếm ấy khiến người đọc bật cười, rồi dần nhận ra mình từng tin vào ít nhất một trong số những điều đó.
Điểm thú vị là Dobelli không hề tôn thờ sự giàu có. Ông không viết về những tỷ phú và cũng không hứa hẹn con đường làm giàu. Điều ông quan tâm là sự bình yên. Theo ông, tiền tiết kiệm trước hết không phải để mua một căn nhà lớn hơn hay một chiếc xe đẹp hơn. Nó là lớp đệm giữa con người và những cú sốc của cuộc đời. Một khoản dự phòng đủ lớn cho phép bạn nghỉ việc khi môi trường trở nên độc hại, từ chối một cơ hội không phù hợp hoặc vượt qua một giai đoạn khó khăn mà không phải hoảng loạn. Tiền không nhất thiết mang lại hạnh phúc, nhưng nó có thể ngăn ngừa rất nhiều dạng bất hạnh.
Ý tưởng này không hoàn toàn mới. Từ hơn hai nghìn năm trước, Seneca đã cho rằng người khôn ngoan không nên khinh thường tiền bạc. Điều đáng tránh là lệ thuộc vào nó. Tiền không phải mục tiêu của đời sống, nhưng nó đem lại một thứ quan trọng hơn nhiều: khả năng lựa chọn. Nhiều thế kỷ sau, Morgan Housel diễn đạt một ý tương tự khi viết rằng giá trị lớn nhất của tiền là khả năng kiểm soát thời gian của chính mình. Cách nhìn của Dobelli nằm trong cùng một truyền thống tư tưởng. Tiền không phải biểu tượng của thành công. Nó là công cụ tạo ra tự do.
Đó là lý do ông nhắc tới khái niệm "Fuck You Money", số tiền đủ để bạn có quyền nói "không". Nghe có vẻ thô ráp, nhưng đằng sau nó là một quan sát khá chính xác về cuộc sống. Rất nhiều quyết định tồi không xuất phát từ sự thiếu hiểu biết mà từ sự lệ thuộc. Con người chấp nhận những công việc mình ghét, những thỏa hiệp mình không muốn hoặc những lựa chọn đi ngược giá trị cá nhân đơn giản vì họ không có đủ dư địa tài chính để làm khác.
Chương sách này cũng cho thấy khá rõ cách tiếp cận của Nghệ thuật phòng ngừa bất hạnh. Thay vì truy tìm bí quyết thành công, Dobelli quan tâm tới những sai lầm khiến con người tự đẩy mình vào thế khó. Có chương nói về danh tiếng, có chương nói về quyền lực, có chương nói về sự tự tin quá mức. Chương Xem nhẹ tiền bạc lại xoay quanh một niềm tin rất phổ biến: tiền bạc là chuyện thứ yếu, rồi mọi thứ sẽ tự ổn.
Dobelli không phản đối câu nói "tiền không mua được hạnh phúc". Ông chỉ nhắc rằng hầu hết những người nhắc lại câu ấy quá thường xuyên đều đang bỏ qua nửa còn lại của vấn đề. Tiền không bảo đảm một cuộc sống tốt đẹp. Nhưng thiếu tiền khiến rất nhiều lựa chọn biến mất. Nó khiến con người dễ bị tổn thương hơn trước bệnh tật, thất nghiệp, những mối quan hệ độc hại hay đơn giản là những biến cố bất ngờ mà cuộc đời sớm muộn cũng mang tới.
Vì thế, câu hỏi không phải là tiền có quan trọng hay không. Câu hỏi là chúng ta đang coi nó như mục đích hay như công cụ. Với Dobelli, tiền giống sức khỏe hơn là thành tựu. Khi có nó, người ta ít nghĩ tới nó. Khi mất nó, rất nhiều thứ khác lập tức trở thành vấn đề.
