Thorstein Veblen là ai? Nhà kinh tế học nhìn thấu tiêu dùng phô trương và giai cấp nhàn rỗi

Vì sao con người sẵn sàng trả một mức giá rất cao cho một món đồ, ngay cả khi công dụng của nó không khác biệt đáng kể? Vì sao sự nhàn rỗi, lãng phí hoặc những vật dụng khó sử dụng đôi khi lại trở thành biểu tượng của thành công?

Thorstein Veblen đã đặt những câu hỏi ấy vào cuối thế kỷ XIX, khi nước Mỹ bước vào thời đại của các tập đoàn công nghiệp, các ông trùm kinh doanh và những gia sản khổng lồ. Qua cách quan sát sắc lạnh, đôi khi châm biếm đến cay nghiệt, ông chỉ ra rằng tiêu dùng không đơn thuần phục vụ nhu cầu. Trong một xã hội bị ám ảnh bởi địa vị, con người còn mua sắm để chứng minh mình thuộc về tầng lớp nào.

Thorstein Veblen được biết đến rộng rãi với khái niệm “tiêu dùng phô trương” và tác phẩm Lý thuyết về tầng lớp nhàn rỗi. Tuy nhiên, đóng góp của ông vượt xa việc mô tả thói xa hoa của người giàu. Veblen đã xây dựng một cách nhìn khác về kinh tế học, trong đó hành vi con người chịu ảnh hưởng của lịch sử, tập quán, thiết chế và những cuộc cạnh tranh xã hội lâu dài.

Thorstein Bunde Veblen sinh năm 1857 tại Cato, bang Wisconsin, trong một gia đình nhập cư Na Uy. Ông lớn lên tại vùng nông thôn Minnesota, giữa một cộng đồng nông dân có tính tự chủ cao và còn giữ nhiều tập quán từ quê hương Bắc Âu.

Trải nghiệm tuổi thơ này ảnh hưởng đáng kể đến tư tưởng của Veblen. Ông sớm nhìn thấy sự khác biệt giữa những người trực tiếp làm ra sản phẩm và những người kiếm lợi từ hoạt động trao đổi, sở hữu hoặc đầu cơ. Về sau, sự phân biệt giữa lao động hữu ích và hoạt động chạy theo lợi ích tiền bạc trở thành một trục quan trọng trong các công trình kinh tế của ông.

Veblen từng học tại Carleton College, Johns Hopkins, Yale và Cornell. Năm 1884, ông nhận bằng tiến sĩ triết học tại Yale, thuộc nhóm rất ít người lấy bằng tiến sĩ trong lĩnh vực này tại các đại học Mỹ lúc bấy giờ. Sau một thời gian dài gặp khó khăn trong việc tìm vị trí giảng dạy, ông tiếp tục nghiên cứu kinh tế học và gia nhập Đại học Chicago.

Tại đây, Veblen tham gia điều hành Journal of Political Economy và bắt đầu xây dựng danh tiếng trong giới học thuật. Ông từng giảng dạy tại Đại học Chicago và Stanford, đồng thời có ảnh hưởng đến sự hình thành của Trường Nghiên cứu Xã hội Mới tại New York. Dù sự nghiệp đại học nhiều lần bị gián đoạn bởi xung đột cá nhân và những tranh cãi đời tư, tư tưởng của ông vẫn tiếp tục lan rộng.

Thorstein Veblen qua đời năm 1929.

Để hiểu Thorstein Veblen, cần đặt ông trong bối cảnh nước Mỹ cuối thế kỷ XIX, giai đoạn thường được gọi là Thời đại Mạ vàng.

Đây là thời kỳ công nghiệp hóa diễn ra với tốc độ rất nhanh. Các tuyến đường sắt, nhà máy và tập đoàn lớn tạo ra khối tài sản chưa từng có. Song song với sự thịnh vượng của một nhóm nhỏ là khủng hoảng tài chính, thất nghiệp, đình công và xung đột gay gắt giữa lao động với giới chủ.

Khi Veblen làm việc tại Đại học Chicago, thành phố này đang trở thành một trung tâm công nghiệp lớn và cũng là nơi diễn ra nhiều cuộc đấu tranh lao động. Những biến động ấy khiến câu hỏi về nguồn gốc của sự giàu có, sự phân phối thu nhập và quyền lực của doanh nghiệp trở nên đặc biệt cấp thiết.

Kinh tế học đương thời thường lý giải thu nhập bằng năng suất. Theo cách nhìn này, người lao động và người sở hữu vốn về cơ bản nhận được phần tương ứng với những gì họ đóng góp vào quá trình sản xuất.

Veblen không tin rằng đời sống kinh tế vận hành gọn gàng đến vậy. Ông nhìn thấy một hệ thống trong đó địa vị, thói quen, quyền sở hữu và sức mạnh của các thiết chế có thể quyết định ai được hưởng lợi, bất kể người đó có trực tiếp tạo ra giá trị hay không.

Khái niệm nổi tiếng nhất gắn với Thorstein Veblen là “tiêu dùng phô trương”, được trình bày trong Lý thuyết về tầng lớp nhàn rỗi, xuất bản năm 1899.

Tiêu dùng phô trương là hành vi mua sắm và sử dụng hàng hóa nhằm biểu thị địa vị xã hội. Giá trị của món đồ lúc này không còn nằm hoàn toàn trong công dụng. Nó còn nằm ở khả năng khiến người khác nhận ra người sở hữu có tiền bạc, thời gian hoặc vị thế.

Một chiếc áo đắt tiền có thể bất tiện khi làm việc, nhưng chính sự bất tiện ấy lại phát đi một thông điệp: người mặc không cần lao động chân tay. Một bữa tiệc xa hoa có thể tiêu tốn nhiều nguồn lực, nhưng sự lãng phí trở thành bằng chứng cho khả năng chi trả của chủ nhân.

Trong cách phân tích của Veblen, giá cao đôi khi làm một món đồ trở nên hấp dẫn hơn. Người mua không lựa chọn sản phẩm mặc dù nó đắt. Họ lựa chọn vì mức giá cao giúp sản phẩm hoàn thành chức năng biểu thị địa vị.

Cách nhìn này mở ra một hướng phân tích vẫn còn hữu ích trong xã hội hiện đại. Hàng hiệu, xe sang, bất động sản cao cấp, những chuyến nghỉ dưỡng đắt đỏ hoặc cả cách trưng bày cuộc sống trên mạng xã hội đều có thể được đọc dưới lăng kính của tiêu dùng phô trương.

Veblen không cho rằng mọi quyết định mua sắm đều xuất phát từ ham muốn khoe khoang. Ông quan tâm đến một cơ chế xã hội rộng hơn: con người quan sát lẫn nhau, so sánh địa vị và điều chỉnh hành vi theo chuẩn mực của nhóm mà họ muốn gia nhập.

“Giai cấp nhàn rỗi” không đơn giản là những người có nhiều thời gian rảnh. Veblen dùng khái niệm này để chỉ một tầng lớp chứng minh vị thế bằng khoảng cách của họ với lao động sản xuất.

Trong nhiều xã hội, lao động tay chân từng bị coi là dấu hiệu của địa vị thấp. Người có quyền lực thể hiện sự cao quý bằng việc không phải làm những công việc trực tiếp tạo ra của cải. Họ dành thời gian cho nghi lễ, chiến tranh, quản trị, vui chơi hoặc các hoạt động được xem là danh giá.

Theo Veblen, xã hội công nghiệp hiện đại vẫn giữ lại nhiều dấu vết của trật tự cũ. Những hình thức biểu thị địa vị thay đổi, nhưng nhu cầu chứng minh mình đứng trên lao động thông thường vẫn tồn tại.

Ông dùng lối viết châm biếm để mô tả một tầng lớp tiêu thụ phần thặng dư do cộng đồng tạo ra, đồng thời biến sự lãng phí thành chuẩn mực của văn hóa. Qua đó, Lý thuyết về tầng lớp nhàn rỗi trở thành một công trình kinh tế học, một nghiên cứu xã hội và một bản phê bình sắc bén về tâm lý địa vị.

Veblen phản đối hình ảnh con người trong nhiều mô hình kinh tế cổ điển và tân cổ điển. Trong các mô hình ấy, cá nhân thường xuất hiện như một chủ thể độc lập, tính toán lợi ích và đưa ra lựa chọn dựa trên giá cả.

Veblen cho rằng con người được tạo nên bởi thói quen, kinh nghiệm, truyền thống và hoàn cảnh vật chất. Nhu cầu của chúng ta không tồn tại bên ngoài xã hội. Chúng được hình thành trong quá trình sống cùng người khác và trong những thiết chế cụ thể.

Vì vậy, kinh tế học cần nghiên cứu sự thay đổi của các thiết chế theo thời gian. Quyền sở hữu, doanh nghiệp, thị trường, tập quán tiêu dùng hay quan hệ lao động đều có lịch sử. Chúng không phải những quy luật cố định xuất hiện giống nhau trong mọi xã hội.

Tư tưởng này giúp Veblen trở thành một trong những người đặt nền móng cho kinh tế học thể chế. Các nhà kinh tế thuộc trường phái này quan tâm đến vai trò của luật pháp, doanh nghiệp, nhà nước, tập quán và cấu trúc quyền lực trong việc định hình hành vi kinh tế.

Trong The Theory of Business Enterprise, xuất bản năm 1904, Veblen phát triển một trong những luận điểm táo bạo nhất của mình: lợi ích của hoạt động kinh doanh có thể xung đột với hiệu quả của sản xuất.

Ông phân biệt hai nhóm hoạt động. “Công nghiệp” bao gồm công việc của kỹ sư, nhà khoa học, thợ lành nghề, nông dân và những người trực tiếp tổ chức sản xuất. “Kinh doanh” tập trung vào quyền sở hữu, lợi nhuận, đầu cơ, tín dụng và các giao dịch tiền tệ.

Theo Veblen, một hệ thống sản xuất hiện đại cần sự phối hợp ổn định và hiệu quả. Trong khi đó, doanh nghiệp có thể thu lợi từ biến động giá, khan hiếm, đình trệ hoặc việc kiểm soát nguồn cung. Một nhà máy có khả năng sản xuất nhiều hơn chưa chắc đã được vận hành hết công suất nếu sản lượng tăng làm giá bán và lợi nhuận giảm.

Từ đây, Veblen đặt ra câu hỏi: vì sao một xã hội có công nghệ, nhân lực và nhu cầu chưa được đáp ứng vẫn có thể rơi vào thất nghiệp, khủng hoảng và thiếu thốn?

Câu trả lời của ông hướng vào quyền lực của các lợi ích tài chính. Khi quyết định sản xuất bị chi phối bởi mục tiêu kiếm lời, năng lực công nghiệp của xã hội có thể bị hạn chế thay vì được sử dụng đầy đủ.

Di sản của Thorstein Veblen được thể hiện qua nhiều công trình về kinh tế, doanh nghiệp, giáo dục và xã hội. Một số tác phẩm quan trọng gồm:

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Veblen, xuất bản năm 1899. Cuốn sách phân tích giai cấp nhàn rỗi, tiêu dùng phô trương, sự lãng phí và cuộc cạnh tranh địa vị trong xã hội hiện đại.

Xuất bản năm 1904, cuốn sách khảo sát cấu trúc của doanh nghiệp hiện đại và xung đột giữa mục tiêu lợi nhuận với hiệu quả của sản xuất công nghiệp.

Trong tác phẩm này, Veblen phê phán ảnh hưởng ngày càng lớn của lợi ích kinh doanh đối với trường đại học và hoạt động nghiên cứu.

Tập hợp các bài viết xuất bản năm 1921, trình bày niềm tin của Veblen vào khả năng tổ chức sản xuất hợp lý hơn của các kỹ sư và chuyên gia kỹ thuật.

Các tác phẩm trên cho thấy phạm vi quan tâm rộng của ông. Veblen viết về hàng hóa xa xỉ, doanh nghiệp, giáo dục, công nghệ và quyền lực, nhưng câu hỏi xuyên suốt vẫn là: những thiết chế kinh tế đang phục vụ nhu cầu của xã hội, hay đang buộc xã hội phục vụ lợi ích của một nhóm người?

Veblen là một nhà phê bình quyết liệt đối với nhiều biểu hiện của chủ nghĩa tư bản, đặc biệt là sự lãng phí, đầu cơ và quyền lực của giới sở hữu. Tuy vậy, rất khó xếp ông hoàn toàn vào một hệ tư tưởng chính trị quen thuộc.

Các nhà Marxist đánh giá cao phê phán của ông đối với giới tư bản nhưng không đồng tình với cách ông nhìn lịch sử. Người theo chủ nghĩa tự do quan tâm đến những phân tích về doanh nghiệp lớn nhưng có thể không chấp nhận thái độ hoài nghi của ông đối với cải cách nhà nước. Một số người bảo thủ yêu thích sự châm biếm của ông đối với văn hóa tiêu dùng, song khó chia sẻ thái độ bất kính mà ông dành cho giới giàu có.

Sức hấp dẫn của Veblen nằm chính trong sự khó phân loại ấy. Ông không đưa ra một chương trình chính trị hoàn chỉnh. Thay vào đó, ông quan sát xã hội như một nhà tự nhiên học, nhận diện những tập quán, bản năng và thiết chế đã khiến con người tiếp tục duy trì một hệ thống đầy lãng phí.

Tư tưởng của Veblen tạo ảnh hưởng lớn đối với thế hệ các nhà kinh tế học thể chế tại Mỹ. Những học giả như Wesley Mitchell, Adolf Berle và Gardiner Means tiếp tục nghiên cứu chu kỳ kinh doanh, tập đoàn hiện đại, quyền sở hữu và sự tập trung quyền lực kinh tế.

Dấu ấn của truyền thống này còn hiện diện trong nhiều lĩnh vực: thống kê kinh tế, nghiên cứu chu kỳ kinh doanh, luật chống độc quyền, quản lý doanh nghiệp và chính sách lao động.

Dù kinh tế học dòng chính về sau chuyển mạnh sang các mô hình toán học và phân tích cân bằng, những câu hỏi của Veblen chưa biến mất. Ai kiểm soát các doanh nghiệp lớn? Vì sao hoạt động tài chính có thể sinh lợi nhiều hơn sản xuất? Tại sao hàng hóa được dùng để cạnh tranh địa vị? Công nghệ giúp xã hội thịnh vượng hơn hay chỉ làm quyền lực tập trung hơn?

Đó vẫn là những câu hỏi trung tâm của kinh tế và xã hội học hiện đại.

Thế giới hiện tại khác xa nước Mỹ cuối thế kỷ XIX, nhưng văn hóa phô diễn địa vị chưa hề biến mất. Nó xuất hiện trong thời trang, kiến trúc, du lịch, công nghệ, mạng xã hội và cách mỗi người xây dựng hình ảnh cá nhân.

Các doanh nghiệp ngày nay cũng đặt ra nhiều câu hỏi gần với mối quan tâm của Veblen. Một công ty tạo ra giá trị bằng sản phẩm, bằng công nghệ hay bằng việc kiểm soát thị trường? Lợi ích của cổ đông có luôn trùng với lợi ích của người lao động, người tiêu dùng và xã hội? Tăng trưởng tài sản có phản ánh sự gia tăng thực sự của năng lực sản xuất?

Veblen không cung cấp câu trả lời hoàn chỉnh cho mọi vấn đề hiện đại. Một số quan điểm của ông mang dấu ấn rõ rệt của thời đại và cần được đọc với khoảng cách phê bình. Dẫu vậy, khả năng nhìn xuyên qua bề mặt của sự giàu có vẫn khiến các tác phẩm của ông giữ nguyên sức gợi.

Ông nhắc người đọc rằng một món đồ không bao giờ chỉ là một món đồ. Một doanh nghiệp không đơn thuần là một cỗ máy sản xuất. Đằng sau giá cả, lợi nhuận và tiêu dùng là thói quen, địa vị, quyền lực cùng những thiết chế mà con người đã tạo ra rồi dần coi như tự nhiên.

Đọc Thorstein Veblen vì thế cũng là học cách nhìn lại những điều tưởng đã quá quen thuộc trong đời sống kinh tế.