Nhiều người quen miệng hay nói "thanh minh", "tảo mộ" như thể chúng là một, nhưng thực tế đây là hai khái niệm tuy gắn kết chặt chẽ nhưng lại có bản chất khác nhau. Hiểu đúng về chúng không chỉ giúp ta giữ gìn văn hóa chính xác mà còn thấy rõ cái hay trong tư duy của tiền nhân, thứ mà những cuốn sách như "Hội hè lễ tết của người Việt" và "Văn khấn cổ truyền Việt Nam" đã dày công ghi chép và lưu giữ.
Thanh minh bản chất là một "tiết" khí trong năm, đánh dấu thời điểm bầu trời trong trẻo (thanh) và sáng sủa (minh), khí tiết ôn hòa nhất sau những ngày đông giá. Trong khi đó, tảo mộ lại là phần "lễ", một nghi thức tâm linh cốt lõi diễn ra trong khung thời gian này. Nếu thanh minh là cái khung thời gian của đất trời, thì tảo mộ chính là hoạt động để lấp đầy khung thời gian đó bằng lòng hiếu thảo.
Việc con cháu cùng nhau ra đồng dọn cỏ rác, đắp thêm đất mới hay rửa lại bia mộ là cách để giúp mộ phần người khuất được "hồi sinh", tươi mới cùng vạn vật khi mùa xuân về. Đó là hành động "trang điểm" lại ngôi nhà cho tổ tiên, khẳng định ý nguyện giữ gìn âm phần mãi mãi và hâm nóng mối liên hệ giữa các thế hệ, những phong tục mà "Hội hè lễ tết của người Việt" đã ghi lại tỉ mỉ từng chi tiết lễ nghi và ý nghĩa đằng sau.
Vì vậy, dù cách gọi có thể gộp chung cho thuận miệng, chúng ta vẫn nên hiểu rằng thanh minh là dịp để trời đất giao hòa, còn tảo mộ là hành động để lòng người tìm về nguồn cội. Và trong những khoảnh khắc đứng trước mộ phần tổ tiên, nhiều người lại lúng túng không biết nên khấn thế nào cho đúng, cho thành tâm.
"Văn khấn cổ truyền Việt Nam" của tác giả Trung Chính Quách Trọng Trà ra đời để lấp đầy khoảng trống đó. Đây là ấn phẩm thứ hai của tác giả, tiếp nối cuốn "Thờ cúng cổ truyền Việt Nam: Nghi lễ và thực hành nghi lễ" (2024), tiếp tục dung hòa khảo cứu với thực tiễn theo cách rất riêng của ông. Khác với quan niệm thông thường coi văn khấn chỉ là lời cầu nôm na dành cho giới bình dân, tác giả Quách Trọng Trà tiếp cận văn khấn như một hệ thống ngôn ngữ nghi lễ hoàn chỉnh, phản ánh lịch sử tư tưởng, tín ngưỡng và đạo lý của người Việt. Cuốn sách không chỉ tuyển chọn những bài văn khấn mẫu mực mà còn soạn lại với lối hành văn hiện đại, thuần Việt nhưng vẫn đảm bảo nội dung cốt lõi, giúp người đọc, đặc biệt là giới trẻ, có thể thực hành các nghi lễ một cách trang trọng và đúng mực.
