Trong quá trình sáng tác văn học, nhan đề tác phẩm có thể đến trước hoặc sau khi nhà văn đặt bút lên trang giấy. Có những cái tên được sử dụng như một khoảng trời đủ rộng ấp ôm toàn bộ chủ đề, có những tựa đề chỉ đơn thuần bỏ ngỏ ngắn gọn và để độc giả tự mình tìm kiếm mảnh ghép còn thiếu. Nhưng cũng có những nhan đề được đặt như một chiếc chìa khóa, hỗ trợ người đọc mở ra nhiều tầng ý nghĩa trong tác phẩm. Và “PHI CÔNG” của Evgeny Vodolazkin chính là một kiểu nhan đề “chìa khóa” như thế.
Innokenty Platonov, nhân vật chính của tiểu thuyết, quả thực từng mang trong mình giấc mơ được bay, từng hướng mắt lên bầu trời của nước Nga đầu thế kỷ XX, nhưng câu chuyện mà Vodolazkin kể lại rộng hơn rất nhiều so với cuộc đời của một phi công. Bởi sau cùng, Innokenty cũng là một người bay: anh bay khỏi thời đại của mình, bay qua gần một thế kỷ lịch sử, rồi rơi xuống một thế giới đã hoàn toàn xa lạ với những gì anh từng biết.
Những năm đầu thế kỷ XX, con người thực sự đã bước vào bầu trời, dùng sự nỗ lực về khoa học kỹ thuật để tạo ra máy bay, biến điều viễn tưởng dần trở thành thực tế. Innokenty đã từng mơ ước trở thành phi công vì vị trí này cho anh thấy được một góc nhìn đủ rộng về cuộc đời, thu nhỏ mọi điều về đúng với bản chất của nó. Thế nhưng tác giả Vodolazkin đã đặt ước mơ được bay ấy bên cạnh một nghịch cảnh rằng Innokenty phải trở thành người tham gia cuộc thí nghiệm đông lạnh cơ thể nhằm kéo dài tuổi thọ và bị đóng băng từ năm 1932, vốn được đề ra để phục vụ cho giới chính trị cấp cao.
Như một “phi công của thời gian”, anh bay qua cuộc đời gần một thế kỷ. Mãi cho đến năm 1999, anh được đánh thức với cơ thể còn trẻ nguyên như mới, khi cha mẹ, người yêu đã lần lượt chết và già đi.
Và hình tượng phi công giờ đây đặt ra cho người đọc một ý niệm khác đi. Phi công là người nhìn thế giới từ trên cao theo nghĩa đen, còn Innokenty nhìn thế giới theo một nghĩa “viễn tưởng” đầy sáng tạo: Anh là người bay đủ cao duy nhất để nhìn thấy sự thay đổi của cả nước Nga suốt một thế kỷ mà không hề già đi. Anh từng khổ cực trong những ngày cuối cùng của Đế quốc, chứng kiến cách mạng nổ ra, trải qua những năm tháng dưới chế độ Xô viết, rồi đột ngột bừng tỉnh giữa xã hội Nga hậu Xô viết. Có lẽ anh đã bay trong một chiếc máy bay đã đóng băng, lạnh cóng, rồi ngơ ngác khi mình trở thành đại diện cho những người giao thời.
Không ai có đặc quyền nhìn cả chiều dài lịch sử như một cuốn phim như Innokenty. Và rồi cũng chẳng ai bất hạnh như Innokenty. Và chúng ta cũng nhắc nhiều về góc nhìn từ trên cao. Nếu đặt vào tác phẩm, ta sẽ cảm nhận được dụng ý mà tác giả sử dụng góc máy này với dòng thời gian nước Nga. Nếu người phi công nhìn xuống phía dưới chỉ thấy những khối mây, hay xa hơn là hình khối, mái nhà, cao tầng, công trình,... thì đó cũng chính là cách mà tác giả Vodolazkin để nhân vật chính nhìn thấy thời gian.
Khi anh tỉnh dậy, lịch sử đã trôi qua gần 90 năm. Thời đại của anh và khoảng trắng trong tâm trí chỉ được lấp đầy bởi những cuộc cách mạng, chiến tranh, khoa học công nghệ cùng những công trình vĩ đại đứng sừng sững giữa miền đất băng giá. Nhưng những thứ to lớn ấy không làm nên lịch sử trong Innokenty. Anh đọc lại, nghe lại, cố gắng vượt qua cơn mất trí, nhưng sao mọi thứ cứ xa lạ quá... Innokenty nhớ một mùi hương, một món ăn, tiếng tàu điện, tuyết, căn phòng, những đồ vật trong nhà, những âm thanh của Petersburg xưa. Để rồi anh bẽ bàng nhận ra: lịch sử đối với mỗi con người chẳng bao giờ được định hình bởi những cột mốc lớn lao. Đó có chăng là lịch sử của nhân loại. Lịch sử trong mỗi người xuất phát từ những điều quen thân nhỏ bé thường ngày, từ lúc họ cất tiếng khóc chào đời, đến lúc họ nhắm mắt. Có lẽ đó cũng là một khái niệm khác về hai từ “lịch sử” mà nhà văn Vodolazkin đã tặng riêng cho đời sống riêng tư của con người.
Innokenty Platonov, nhân vật chính của tiểu thuyết, quả thực từng mang trong mình giấc mơ được bay, từng hướng mắt lên bầu trời của nước Nga đầu thế kỷ XX, nhưng câu chuyện mà Vodolazkin kể lại rộng hơn rất nhiều so với cuộc đời của một phi công. Bởi sau cùng, Innokenty cũng là một người bay: anh bay khỏi thời đại của mình, bay qua gần một thế kỷ lịch sử, rồi rơi xuống một thế giới đã hoàn toàn xa lạ với những gì anh từng biết.
Những năm đầu thế kỷ XX, con người thực sự đã bước vào bầu trời, dùng sự nỗ lực về khoa học kỹ thuật để tạo ra máy bay, biến điều viễn tưởng dần trở thành thực tế. Innokenty đã từng mơ ước trở thành phi công vì vị trí này cho anh thấy được một góc nhìn đủ rộng về cuộc đời, thu nhỏ mọi điều về đúng với bản chất của nó. Thế nhưng tác giả Vodolazkin đã đặt ước mơ được bay ấy bên cạnh một nghịch cảnh rằng Innokenty phải trở thành người tham gia cuộc thí nghiệm đông lạnh cơ thể nhằm kéo dài tuổi thọ và bị đóng băng từ năm 1932, vốn được đề ra để phục vụ cho giới chính trị cấp cao.
Như một “phi công của thời gian”, anh bay qua cuộc đời gần một thế kỷ. Mãi cho đến năm 1999, anh được đánh thức với cơ thể còn trẻ nguyên như mới, khi cha mẹ, người yêu đã lần lượt chết và già đi.
Và hình tượng phi công giờ đây đặt ra cho người đọc một ý niệm khác đi. Phi công là người nhìn thế giới từ trên cao theo nghĩa đen, còn Innokenty nhìn thế giới theo một nghĩa “viễn tưởng” đầy sáng tạo: Anh là người bay đủ cao duy nhất để nhìn thấy sự thay đổi của cả nước Nga suốt một thế kỷ mà không hề già đi. Anh từng khổ cực trong những ngày cuối cùng của Đế quốc, chứng kiến cách mạng nổ ra, trải qua những năm tháng dưới chế độ Xô viết, rồi đột ngột bừng tỉnh giữa xã hội Nga hậu Xô viết. Có lẽ anh đã bay trong một chiếc máy bay đã đóng băng, lạnh cóng, rồi ngơ ngác khi mình trở thành đại diện cho những người giao thời.
Không ai có đặc quyền nhìn cả chiều dài lịch sử như một cuốn phim như Innokenty. Và rồi cũng chẳng ai bất hạnh như Innokenty. Và chúng ta cũng nhắc nhiều về góc nhìn từ trên cao. Nếu đặt vào tác phẩm, ta sẽ cảm nhận được dụng ý mà tác giả sử dụng góc máy này với dòng thời gian nước Nga. Nếu người phi công nhìn xuống phía dưới chỉ thấy những khối mây, hay xa hơn là hình khối, mái nhà, cao tầng, công trình,... thì đó cũng chính là cách mà tác giả Vodolazkin để nhân vật chính nhìn thấy thời gian.
Khi anh tỉnh dậy, lịch sử đã trôi qua gần 90 năm. Thời đại của anh và khoảng trắng trong tâm trí chỉ được lấp đầy bởi những cuộc cách mạng, chiến tranh, khoa học công nghệ cùng những công trình vĩ đại đứng sừng sững giữa miền đất băng giá. Nhưng những thứ to lớn ấy không làm nên lịch sử trong Innokenty. Anh đọc lại, nghe lại, cố gắng vượt qua cơn mất trí, nhưng sao mọi thứ cứ xa lạ quá... Innokenty nhớ một mùi hương, một món ăn, tiếng tàu điện, tuyết, căn phòng, những đồ vật trong nhà, những âm thanh của Petersburg xưa. Để rồi anh bẽ bàng nhận ra: lịch sử đối với mỗi con người chẳng bao giờ được định hình bởi những cột mốc lớn lao. Đó có chăng là lịch sử của nhân loại. Lịch sử trong mỗi người xuất phát từ những điều quen thân nhỏ bé thường ngày, từ lúc họ cất tiếng khóc chào đời, đến lúc họ nhắm mắt. Có lẽ đó cũng là một khái niệm khác về hai từ “lịch sử” mà nhà văn Vodolazkin đã tặng riêng cho đời sống riêng tư của con người.
Nhưng chuyến bay của Innokenty là một chuyến bay vòng về để tìm lại chính mình của quá khứ. Trong những ngày đầu tỉnh lại, anh gần như không biết mình là ai. Bác sĩ Geiger khuyến khích anh viết lại những gì mình nhớ được, và từ đó, những trang ghi chép trở thành con đường đưa Innokenty trở về với bản thân. Anh không tìm thấy mình bằng hồ sơ bệnh án, bằng những thông tin khách quan hay bằng cách người khác kể lại cuộc đời anh. Anh tìm thấy mình qua những ký ức rất riêng, qua Anastasia, gia đình, Petersburg, Solovki, Zaretsky và cả tội lỗi mà anh từng cố quên. Đặc biệt, việc nhớ lại vụ giết Zaretsky buộc Innokenty phải nhìn thẳng vào phần tối tăm nhất của mình.
Và nếu “phi công” là người có khả năng nhìn thấy một vùng trời rộng lớn từ trên cao, Innokenty cũng phải trả giá cho tầm nhìn ấy bằng một sự cô độc đặc biệt. Anh nhìn thấy cả một thế kỷ, nhưng chẳng còn thuộc trọn vẹn về thời đại nào. Chính vị thế lửng lơ ấy khiến “phi công” trở thành một hình ảnh cực lạ cho thân phận Innokenty: anh ở giữa trời và đất, giữa quá khứ và hiện tại, giữa một đời người đã mất.
Khi Innokenty ở trên một chuyến bay trở về Petersburg từ Munich, máy bay gặp sự cố và không thể hạ cánh bình thường vì bộ phận hạ cánh gặp trục trặc, phải bay vòng để tiêu hao nhiên liệu trước khi hạ cánh. Trong những giờ phút cuối cùng ấy, những ký ức tiếp tục trở về. Cả cuộc đời anh dường như thu lại thành một chuỗi hình ảnh vụn vỡ, giống như một hành khách nhìn xuống mặt đất lần cuối từ cửa sổ máy bay và nhận ra mình đã đi qua một quãng đường dài đến mức chẳng còn biết đâu mới là điểm khởi đầu. Kết thúc này để ngỏ số phận của Innokenty. Hình ảnh phi công, máy bay, tầm nhìn cao, thần tượng phi công trình diễn Frolov đều đông cứng lại tại đây.
“PHI CÔNG” bởi thế là một nhan đề giản dị, vừa nghịch lý vừa đầy ám ảnh mà tác giả Evgeny Vodolazkin dành cho tác phẩm. Chỉ khi rời khỏi mặt đất đủ xa, ta mới nhìn thấy toàn bộ con đường mình đã đi qua. Nhưng càng bay cao, ta càng hiểu rằng điều đáng quý nhất chẳng nằm ở bầu trời phía trước, mà ở những gì vẫn còn nằm trên mặt đất đang khuất khỏi tầm mắt.
Và nếu “phi công” là người có khả năng nhìn thấy một vùng trời rộng lớn từ trên cao, Innokenty cũng phải trả giá cho tầm nhìn ấy bằng một sự cô độc đặc biệt. Anh nhìn thấy cả một thế kỷ, nhưng chẳng còn thuộc trọn vẹn về thời đại nào. Chính vị thế lửng lơ ấy khiến “phi công” trở thành một hình ảnh cực lạ cho thân phận Innokenty: anh ở giữa trời và đất, giữa quá khứ và hiện tại, giữa một đời người đã mất.
Khi Innokenty ở trên một chuyến bay trở về Petersburg từ Munich, máy bay gặp sự cố và không thể hạ cánh bình thường vì bộ phận hạ cánh gặp trục trặc, phải bay vòng để tiêu hao nhiên liệu trước khi hạ cánh. Trong những giờ phút cuối cùng ấy, những ký ức tiếp tục trở về. Cả cuộc đời anh dường như thu lại thành một chuỗi hình ảnh vụn vỡ, giống như một hành khách nhìn xuống mặt đất lần cuối từ cửa sổ máy bay và nhận ra mình đã đi qua một quãng đường dài đến mức chẳng còn biết đâu mới là điểm khởi đầu. Kết thúc này để ngỏ số phận của Innokenty. Hình ảnh phi công, máy bay, tầm nhìn cao, thần tượng phi công trình diễn Frolov đều đông cứng lại tại đây.
“PHI CÔNG” bởi thế là một nhan đề giản dị, vừa nghịch lý vừa đầy ám ảnh mà tác giả Evgeny Vodolazkin dành cho tác phẩm. Chỉ khi rời khỏi mặt đất đủ xa, ta mới nhìn thấy toàn bộ con đường mình đã đi qua. Nhưng càng bay cao, ta càng hiểu rằng điều đáng quý nhất chẳng nằm ở bầu trời phía trước, mà ở những gì vẫn còn nằm trên mặt đất đang khuất khỏi tầm mắt.
