Có thật một cuộc đời khác sẽ tốt hơn?
Con người thường sống với một câu hỏi không có đáp án: “Nếu ngày ấy mình chọn khác đi thì sao?” Chỉ một quyết định rẽ sang hướng này thay vì hướng kia cũng đủ để ta tưởng tượng ra hàng loạt cuộc đời khác: một công việc khác, một tình yêu khác, một thành phố khác, một phiên bản khác của chính mình. Điều đáng nói là những cuộc đời ấy luôn có vẻ đẹp hơn cuộc đời đang sống, bởi trong trí tưởng tượng, ta chỉ nhìn thấy những gì mình đã đánh mất mà không phải trả giá cho những gì mình có được. “Thư viện nửa đêm” của Matt Haig bắt đầu từ chính nghịch lý ấy.
Nora Seed bước vào thư viện giữa ranh giới sống và chết, nơi mỗi cuốn sách mở ra một khả năng khác của đời cô. Ở đó, cô có thể trở thành vận động viên bơi lội, nhà nghiên cứu băng hà, ca sĩ, kết hôn với Dan, sống cùng người bạn thân Izzi hay tận hưởng một cuộc đời có Voltaire vẫn còn bên cạnh. Những lựa chọn từng khiến Nora day dứt giờ đây dường như đều có thể sửa chữa. Nhưng càng đi qua nhiều thực tại, cô càng nhận ra một điều quan trọng: không có cuộc đời nào được tạo ra chỉ từ những điều ta mong muốn.
Đây là điểm khiến “Thư viện nửa đêm” vượt khỏi câu chuyện về một người muốn làm lại cuộc đời. Matt Haig đặt Nora vào một thí nghiệm giả tưởng để phơi bày một ảo tưởng rất thật của con người: ta thường đánh giá một cuộc đời bằng những gì nó có thể mang lại, nhưng lại quên rằng mọi lựa chọn đều kéo theo một cái giá.
Nora từng nghĩ nếu không hủy hôn với Dan, cô sẽ có một gia đình hạnh phúc. Nhưng trong cuộc đời ấy, những vấn đề khác xuất hiện. Cô từng nghĩ trở thành vận động viên sẽ khiến cha tự hào, nhưng rồi nhận ra thành công ấy không nhất thiết đồng nghĩa với hạnh phúc. Một cuộc đời khác có thể cho cô danh tiếng, tiền bạc hoặc tình yêu; song không cuộc đời nào có thể loại bỏ hoàn toàn mất mát, bất an và thất vọng. Bởi vậy, điều Nora tìm kiếm ban đầu không thực sự là một cuộc đời tốt hơn, mà là một cuộc đời không có điều gì để hối tiếc. Và đó mới là điều bất khả.
Ta thường nhìn quá khứ bằng một thứ ánh sáng rất bất công. Khi hiện tại không như ý, một lựa chọn cũ lập tức trở thành “sai lầm”; một con đường không đi trở thành “cơ hội đã bỏ lỡ”. Nhưng nếu thực sự được quay lại, ta vẫn phải sống với những hoàn cảnh, tính cách, nỗi sợ và giới hạn của chính mình tại thời điểm ấy. Không ai có thể bước vào quá khứ với nhận thức của hiện tại. Vì thế, nhiều điều ta gọi là “quyết định sai” thực chất chỉ là một quyết định của con người khi ấy, trong những điều kiện mà họ có thể hiểu được.
Từ đây, cuốn sách đặt ra một câu hỏi sâu hơn về sự hối tiếc: ta đau khổ vì những gì đã xảy ra, hay vì phiên bản hoàn hảo mà ta tưởng tượng rằng mình đáng lẽ phải trở thành?
Có lẽ phần lớn thời gian, chúng ta không tiếc một sự kiện cụ thể. Ta tiếc một khả năng. Tiếc người mình có thể đã trở thành. Tiếc cuộc đời chưa từng tồn tại nhưng trong đầu lại được xây dựng quá hoàn chỉnh. Chính vì chưa từng sống nó, ta không biết những khiếm khuyết của nó; và vì thế, nó luôn có vẻ đẹp hơn thực tại.
“Thư viện nửa đêm” không bảo rằng con người không nên có ước mơ hay đừng bao giờ thay đổi. Điều cuốn sách gợi ra thuyết phục hơn thế: đừng biến một cuộc đời tưởng tượng thành cái thước để phủ định cuộc đời đang có. Ta có thể muốn sống khác đi, nhưng trước hết phải chấp nhận rằng mọi con đường đều có phần tối của nó.
Sau cùng, điều Nora cần tìm không phải là cuốn sách dẫn đến “cuộc đời đúng”, mà là lý do để tiếp tục viết cuốn sách của chính mình. Bởi cuộc đời không phải một bài toán có sẵn đáp án để ta quay lại sửa một phép tính sai. Nó là một chuỗi lựa chọn liên tục, trong đó mỗi bước đi vừa khép lại một khả năng, vừa mở ra những khả năng khác.
Có lẽ vì thế, câu hỏi quan trọng nhất không phải “Nếu ngày ấy tôi chọn khác đi thì sao?”, thay vào đó lại là: “Với những gì đã xảy ra, tôi muốn sống phần đời còn lại như thế nào?” Và đôi khi, trưởng thành chính là lúc ta thôi đứng trước những cánh cửa đã đóng, không còn cố tìm một cuộc đời hoàn hảo ở phía bên kia, mà bắt đầu nhìn kỹ hơn vào cánh cửa mình vẫn đang đứng trước.
