Cha tôi chết ở xa, giữa đồn điền to rộng
Mẹ tôi mất trong túp lều rách, tồi tàn
Tôi - đứa trẻ da màu, biết tìm đâu chỗ chết?
Khi lăn lóc vào đâu cũng chỉ kiếp con hoang?
Langston Hughes
Mẹ tôi mất trong túp lều rách, tồi tàn
Tôi - đứa trẻ da màu, biết tìm đâu chỗ chết?
Khi lăn lóc vào đâu cũng chỉ kiếp con hoang?
Langston Hughes
Nước Mỹ, nửa sau thế kỷ thứ XIX, một đất nước mà hiện nay ta hay nhắc đến với sự tự do, rúng động với câu chuyện đầy bóng tối về sự sống, ngục tù, đồn điền và cái chết - một người phụ nữ tự tay cầm cái cưa giết chết đứa con gái ruột mới biết bò, và kết liễu kiếp sống của mình và hai đứa con trai lớn trước tử thần của chế độ tìm đến. Sự quẫy đạp của bản năng, bản năng làm mẹ trỗi dậy ở mức cao độ, bản năng sự sống bị giày xéo đến bẹp dí dưới gót chân của những kẻ nắm trong tay những cái roi da, xiềng xích và cái danh của “kẻ định nghĩa”. Câu chuyện của Margaret Garner trở thành một huyền thoại của một giai đoạn bóc lột, và sự phản kháng đầy đau đớn khi đứng giữa hai ngã: tình mẫu tử và kiếp nô lệ.
Đứng trước câu chuyện làm chấn động trên khắp mẫu báo, Toni Morrison thấu thị, nghẹn ngào trước một “hành động phi thường khó mà chấp nhận”, bà nhìn thấy một dân tộc bị phi nhân hoá đến mức cực điểm, bà nhận ra một tiếng thét nao lòng cần được cứu rỗi. Với sự nghiệp của một người cầm trên tay đầu ngọn bút, bà không cho phép mình khoang nhượng nỗi thống khổ, không cho phép mình run sợ vì sự thật mà phải cố gắng mang đến một câu chuyện của mỗi Margaret Garner mà còn của cả chính Toni, cả dân tộc người da màu bị giày vò bởi chế độ. Tiểu thuyết Yêu Dấu trở thành một tiếng vang lớn trong sự nghiệp đứng về người yếu thế, và cũng là một thanh âm thỏ thẻ xao động, bộc bạch tiếng lòng của văn nhân với sự sống đầy máu và công sức này.
NHÀ KHO - MÙN CƯA - CƯA - MÁU - MẸ - CON - VÀ GIẾT CHÓC
“124 hằn học. Đầy nọc đọc của một đứa bé”
Căn nhà 124, đường Bluestone ngập tràn sự oán hận, căm hờn quấy đảo mọi con người trong căn nhà, làm khiếp sợ những con người khác đi ngang qua thật chóng vánh. Hồn ma của đứa trẻ mới biết bò bị giết bởi bàn tay của chính người mẹ của mình. Người đàn bà tên Sethe, với nước da đen đã được tự do sau gần 2 thập kỷ sống trong chế độ hà khắc ở Kentucky, trốn chạy, chạy trốn, với cái bụng 9 tháng, cái lưng bị quất roi đến tan nát, liền sẹo biến thành hình hài một cái cây anh đào tràn khắp tấm lưng và đôi chân sưng phù vì trốn chạy và tra tấn. Được thoát khỏi kiếp nô lệ đến xứ tự do, Sethe đã đến ở ngôi nhà 124 ở cùng mẹ chồng Baby Suggs và hai đứa con trai. Những năm sau tưởng chừng đã được tự do, những người chủ nô truy lùng và đến tận ngôi nhà 124 để bắt giữ gia đình Sethe trở về kiếp nô lệ. Giữa sự lựa chọn cho những đứa con mình bị bóc lột, cưỡng bức tình dục như mẹ nó đã từng hay cứu chúng khỏi những con mắt thèm khát món hàng sức lao động. Giữa cái tủi nhục của một người làm mẹ, và bản năng sinh tồn trỗi dậy che khuất lý trí. Sethe đã trốn trong nhà kho, giết chết tất cả những đứa con của mình. Thà để chúng chết mà chưa có cuộc đời còn hơn để chúng chết trong sự kéo dài của cuộc đời nô lệ. Thà cho mình ở tù và không còn đứa con nào còn hơn chứng kiến chúng cực khổ bên dưới làn roi của người có quyền định nghĩa. Giờ đây nỗi căm hờn của đứa trẻ hiện đến và hành hạ gia đình Sethe hiện tại.
Rồi một ngày khi Paul D, một người đàn ông đã cùng Sethe và những người khác trong hai thập kỷ ở đồn điền Mái Ấm bán sức lao động rồi thất lạc vì cuộc bỏ trốn, đứng trước ngôi nhà 124 và tìm cho mình một tình yêu với Sethe sau biết bao lâu chịu đựng cảnh khốn cùng của sự bóc lột và trốn chạy. Đó cũng là lúc hồn ma đứa bé được Sethe chôn cất với bia mộ khắc chữ “Yêu Dấu” thôi hành hạ ngôi nhà, mà từ dưới dòng suối hiện lên và đi đến 124, gặp Sethe, và ở trong đó, vì “đây là chỗ chị ở” (câu nói mà Yêu Dấu nói với Denver, người em gái kém một tuổi không chết trong cuộc giết chóc). Paul D vô tình được biết việc Sethe từng giết chết đứa con gái, và bỏ đi, bỏ lại Sethe, cùng Yêu Dấu và Denver. Để rồi Yêu Dấu trả thù người mẹ, hút cạn sinh lực của mẹ mình và đay nghiến Sethe, để mặc Sethe gục ngã trong tội lỗi và cung phụng.
Đứng trước câu chuyện làm chấn động trên khắp mẫu báo, Toni Morrison thấu thị, nghẹn ngào trước một “hành động phi thường khó mà chấp nhận”, bà nhìn thấy một dân tộc bị phi nhân hoá đến mức cực điểm, bà nhận ra một tiếng thét nao lòng cần được cứu rỗi. Với sự nghiệp của một người cầm trên tay đầu ngọn bút, bà không cho phép mình khoang nhượng nỗi thống khổ, không cho phép mình run sợ vì sự thật mà phải cố gắng mang đến một câu chuyện của mỗi Margaret Garner mà còn của cả chính Toni, cả dân tộc người da màu bị giày vò bởi chế độ. Tiểu thuyết Yêu Dấu trở thành một tiếng vang lớn trong sự nghiệp đứng về người yếu thế, và cũng là một thanh âm thỏ thẻ xao động, bộc bạch tiếng lòng của văn nhân với sự sống đầy máu và công sức này.
NHÀ KHO - MÙN CƯA - CƯA - MÁU - MẸ - CON - VÀ GIẾT CHÓC
“124 hằn học. Đầy nọc đọc của một đứa bé”
Căn nhà 124, đường Bluestone ngập tràn sự oán hận, căm hờn quấy đảo mọi con người trong căn nhà, làm khiếp sợ những con người khác đi ngang qua thật chóng vánh. Hồn ma của đứa trẻ mới biết bò bị giết bởi bàn tay của chính người mẹ của mình. Người đàn bà tên Sethe, với nước da đen đã được tự do sau gần 2 thập kỷ sống trong chế độ hà khắc ở Kentucky, trốn chạy, chạy trốn, với cái bụng 9 tháng, cái lưng bị quất roi đến tan nát, liền sẹo biến thành hình hài một cái cây anh đào tràn khắp tấm lưng và đôi chân sưng phù vì trốn chạy và tra tấn. Được thoát khỏi kiếp nô lệ đến xứ tự do, Sethe đã đến ở ngôi nhà 124 ở cùng mẹ chồng Baby Suggs và hai đứa con trai. Những năm sau tưởng chừng đã được tự do, những người chủ nô truy lùng và đến tận ngôi nhà 124 để bắt giữ gia đình Sethe trở về kiếp nô lệ. Giữa sự lựa chọn cho những đứa con mình bị bóc lột, cưỡng bức tình dục như mẹ nó đã từng hay cứu chúng khỏi những con mắt thèm khát món hàng sức lao động. Giữa cái tủi nhục của một người làm mẹ, và bản năng sinh tồn trỗi dậy che khuất lý trí. Sethe đã trốn trong nhà kho, giết chết tất cả những đứa con của mình. Thà để chúng chết mà chưa có cuộc đời còn hơn để chúng chết trong sự kéo dài của cuộc đời nô lệ. Thà cho mình ở tù và không còn đứa con nào còn hơn chứng kiến chúng cực khổ bên dưới làn roi của người có quyền định nghĩa. Giờ đây nỗi căm hờn của đứa trẻ hiện đến và hành hạ gia đình Sethe hiện tại.
Rồi một ngày khi Paul D, một người đàn ông đã cùng Sethe và những người khác trong hai thập kỷ ở đồn điền Mái Ấm bán sức lao động rồi thất lạc vì cuộc bỏ trốn, đứng trước ngôi nhà 124 và tìm cho mình một tình yêu với Sethe sau biết bao lâu chịu đựng cảnh khốn cùng của sự bóc lột và trốn chạy. Đó cũng là lúc hồn ma đứa bé được Sethe chôn cất với bia mộ khắc chữ “Yêu Dấu” thôi hành hạ ngôi nhà, mà từ dưới dòng suối hiện lên và đi đến 124, gặp Sethe, và ở trong đó, vì “đây là chỗ chị ở” (câu nói mà Yêu Dấu nói với Denver, người em gái kém một tuổi không chết trong cuộc giết chóc). Paul D vô tình được biết việc Sethe từng giết chết đứa con gái, và bỏ đi, bỏ lại Sethe, cùng Yêu Dấu và Denver. Để rồi Yêu Dấu trả thù người mẹ, hút cạn sinh lực của mẹ mình và đay nghiến Sethe, để mặc Sethe gục ngã trong tội lỗi và cung phụng.
TỰ DO - TÌNH MẪU TỬ - QUÁ KHỨ - HIỆN TẠI
Chế độ nô lệ khiến cho tình mẫu tử, vốn là tình cảm thiêng liêng gần gũi nhất, cơ bản nhất, sơ khai nhất mà ai cũng đáng, cũng phải được nhận cũng trở nên xa xỉ đến mơ mộng. Sethe chỉ nhìn thấy mặt mẹ mình được vài lần, và lần cuối nhìn thấy mẹ là lúc mẹ Sethe bị treo cổ trên cây cùng những con người nô lệ khác. Rồi chính Sethe trở thành người mẹ của những đứa trẻ khác có một cuộc đời nô dịch. Chẳng lẽ nếu để chúng gian khổ ngoài đồn điền, vậy thi con cái của chúng cũng nối gót cha mẹ chúng mà tiếp tục một thế hệ hạ đẳng làm nô lệ? Bức phù điêu cây anh đào trên lưng Sethe là một tác phẩm nghệ thuật của sự cam chịu nhưng không bất lực, nó là những vết sẹo từng là những vết thương chảy máu đã khép miệng nhưng nỗi đau của chế độ là một bản án tử mà không thể đóng vảy trong sâu thẳm con người mang trong mình chủng tộc da màu.
Dẫu cho Margaret Garner được tuyên không phải ngồi tù, nhưng phiên toà ấy dù thế nào cũng đã ném trả Margaret về với kiếp sống nô lệ cho đến cuối đời. Còn Sethe thì bị cuộc đời còn lại giày xéo không lúc nào tự do hoàn toàn. Nước Mỹ chúng ta hiện nay được đến với cái danh là xứ của tự do, nơi đặt Tượng Nữ Thần Tự Do danh giá, nhưng ai nhận ra rằng trước kia đất nước ấy từng là nơi mà tiếng khóc than được nghe nhiều nhất bởi những người da đen bị cưỡng bức lao động và tình dục, không có nỗi một quyền con người? Phải chăng những biểu tượng của tự do ấy đang làm mờ, từ chối thừa nhận đi những dấu tích bạo lực phi nhân hoá con người trong lịch sử đã hằn lên thân phận người da đen? Chiến tích mà thời nay người ta cố gắng che giấu đi, để rồi những tiếng kêu bi ai bị bịt miệng, tiếng khóc bị đuổi xua, và con người được trả về cuộc sống bị gạt ra ngoài lề của lịch sử, bị quên lãng và trở thành làn sương dễ bị xua tan.
Bằng giọng văn ma mị và gai góc, Toni Morrison để lại cho thế giới và dân tộc của mình một bản thảo về nỗi đau bị điều khiển thành một con rối, nỗi khổ bị cai trị, bị đoạ đày mà chính chủng tộc bà chịu đựng và trải qua. Thiết nghĩ, Toni Morrison làm trong ta có một nỗi giằng xé trong tâm tưởng, liệu đâu có một nỗi khổ tâm mà ở Yêu Dấu đáng được cảm thông? Dẫu cho có tranh cãi nên chọn giết con hay cho con sống, thì tác phẩm và câu chuyện của Margaret là một nỗi đau không chỉ của riêng Toni, hay riêng gì dân tộc da màu, mà còn là nỗi đau của cả nhân loại khi đứng trước sự giằng co của sự sống và tình yêu thương.
“Nó bỏ em mà đi rồi…Nó là thứ tốt đẹp nhất của em.”
“Em là thứ tốt đẹp nhất của em. Sethe. Em đấy!”
“Em là thứ tốt đẹp nhất của em. Sethe. Em đấy!”
