ĐỌC TẬP TRUYỆN TƯỚNG VỀ HƯU: HIỆN TƯỢNG NGUYỄN HUY THIỆP TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM THỜI ĐỔI MỚI
Văn học Việt Nam thời kỳ đổi mới mang những nét đặc thù của một cuộc tái cấu trúc toàn diện về hệ hình tư duy nghệ thuật. Từ bỏ ánh hào quang đại tự sự mang cảm hứng sử thi và lãng mạn cách mạng, văn chương nước nhà rẽ ngoặt sang một hướng mới, hướng về phía bề bộn nhân sinh, soi chiếu con người ở lăng kính đời tư, thế sự và những mảng tối góc khuất. Trong cuộc chuyển giao mang tính thời đại ấy, nếu Nguyễn Minh Châu được tôn vinh là “người mở đường tinh anh và tài năng nhất”, thì Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng là đỉnh cao của văn chương đổi mới, một sự bứt phá, một cơn địa chấn thực sự làm rung chuyển toàn bộ văn đàn. Nguyễn Huy Thiệp mang đến một cuộc “cách mạng” triệt để bằng khuynh hướng giải thiêng tàn khốc. Với ngòi bút sắc lạnh, tước bỏ mọi ảo tưởng để đối diện trực diện với cái ác và sự tha hóa, “hiện tượng Nguyễn Huy Thiệp” đánh dấu cơn địa chấn đầu tiên của mình qua tập truyện ngắn Tướng về hưu đã chính thức hoàn tất xuất sắc sứ mệnh đổi mới, định hình lại toàn bộ diện mạo văn học Việt Nam hậu chiến.
Trước Đổi mới, văn học thường khắc họa con người cộng đồng, con người giai cấp. Nhưng Nguyễn Huy Thiệp đã kéo văn học về với những con người cá nhân và những bi kịch đời thường. Nếu Nguyễn Minh Châu dẫu day dứt, xót xa nhưng vẫn mang một cái nhìn đầy nhân đạo, miệt mài đi tìm “hạt ngọc ẩn giấu” nơi đáy sâu tâm hồn con người, thì đến với Nguyễn Huy Thiệp, mọi tấm màn lãng mạn cuối cùng đều bị xé toạc. Tiếp nhận ngọn cờ thế sự từ "người mở đường", Nguyễn Huy Thiệp đã đẩy cái nhìn hiện thực lên đến độ trần trụi và sắc lạnh nhất. Ông kéo tuột văn chương khỏi những bệ phóng của lý tưởng, ném vào trang viết những nhân vật ráo hoảnh, thực dụng, mang đậm hơi thở của một thời đại đang bị sức mạnh đồng tiền và cơ chế thị trường xói mòn. Đó không chỉ là nỗi khổ vì miếng cơm manh áo đơn thuần như giai đoạn trước, mà là bi kịch của sự băng hoại đạo đức, sự đứt gãy không thể cứu vãn của các giá trị truyền thống. Đọc "Tướng về hưu", ta rùng mình trước một cô con dâu tên Thủy sắc sảo, tính toán lạnh lùng đến mức mang nhau thai từ bệnh viện về cho đàn chó béc-giê ăn; và xót xa trước ông tướng Thuấn như một biểu tượng của quá khứ lẫy lừng, người anh hùng giữa sa trường nay lại thu mình, bất lực, cô độc và hoàn toàn lạc lõng ngay trong chính ngôi nhà của mình. Nguyễn Huy Thiệp đã phơi bày một chiến trường mới, không có tiếng súng, không có kẻ thù rõ rệt, nhưng lại khốc liệt tột cùng: cuộc chiến ngay trong mâm cơm gia đình, nơi nhân phẩm con người bị đem ra đo đếm và giằng xé giữa tình thâm với những toan tính lạnh lùng.
Sự tàn khốc ấy không chỉ trong “Tướng về hưu” mà còn trải dài thành một bức tranh nhân sinh u ám, đa diện qua hang loạt kiệt tác khác trong cùng tập truyện. Nếu “Không có vua” là đỉnh điểm của sự suy đồi luân lý, ơi trật tự gia đình sụp đổ để nhường chỗ cho phần “con” bản năng, hỗn mang và bạo liệt tột cùng, thì "Huyền thoại phố phường" lại bóc trần sự ngột ngạt, giả dối của thị dân trong cơn lốc của thời đại mới, nơi ma lực của đồng tiền chà đạp lên mọi mối dây liên kết.
Không dừng lại ở hiện thực ngột ngạt của thị thành, ngòi bút của Nguyễn Huy Thiệp còn vươn tới những cõi không gian mang đậm tính nông thôn và vùng cao, nơi ông có nhiều năm sinh sống và gắn bó. Đọc “Những ngọn gió Hua Tát”, “Con gái thủy thần” hay “Chảy đi sông ơi”, ta bắt gặp một thế giới tự nhiên vừa nguyên sơ, thơ mộng nhưng cũng vô cùng man dại, dửng dưng. Ở đó, những khao khát và ảo vọng của con người liên tục bị nghiền nát bởi quy luật lạnh lùng của tạo hóa và định mệnh. Cùng với đó, bi kịch về gia tộc, về sự đeo bám của huyết thống và những nghiệp chướng luân hồi được khắc họa sắc sảo trong “Giọt máu”, tiếp tục khẳng định khuynh hướng “giải thiêng” triệt đề về biểu tượng, về luân lý của ông.
Khép lại “Tướng về hưu”, dư âm nhức nhối về một thời đại chuyển mình vẫn vẹn nguyên. Bằng nhãn quan sắc lạnh, Nguyễn Huy Thiệp đã tạo nên một “hiện tượng” vô tiền khoáng hậu, đập vỡ mọi ảo vọng lãng mạn để đối diện với hiện thực trần trụi. Ông không chỉ cách tân triệt để thi pháp tự sự mà còn lay thức sâu xa phần nhân tính khuất lấp của con người. Tập truyện mãi là một cột mốc chói lọi, vĩnh viễn định hình lại diện mạo nền văn học Việt Nam thời kỳ Đổi mới.
Bài dự thi của bạn Nguyễn Sĩ Hùng.
