RẬP RỜN CÁNH HẠC: CÁI ĐẸP TRONG KHOẢNG ĐOẠN GIAO THOA GIỮA SỰ HIỆN DIỆN VÀ SỰ VẮNG MẶT
Trong một cuộc phỏng vấn, Yasunari Kawabata từng nói rằng ông luôn đi tìm cái đẹp. Nhưng cái đẹp mà Kawabata theo đuổi không phải vẻ đẹp viên mãn, trường tồn hay bất biến. Ngược lại, đó thường là những vẻ đẹp đang ở bên bờ tan biến: một mùa tuyết sắp qua, một người phụ nữ sắp rời đi, một ký ức đang nhạt màu theo thời gian.
Đọc Rập rờn cánh hạc, nhiều người dễ nghĩ đây là một tiểu thuyết về tình yêu. Quả thật, tác phẩm được dệt nên từ những cuộc gặp gỡ, những mối tình dang dở, những rung động giữa Kikuji và những người phụ nữ đi qua đời anh. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, chúng ta sẽ bỏ lỡ tầng sâu nhất trong thế giới nghệ thuật của Kawabata.
Rập rờn cánh hạc không phải là một tiểu thuyết về tình yêu. Đó là một tiểu thuyết về sự biến mất. Và chính trong sự biến mất ấy, Kawabata đi tìm bản chất của cái đẹp. Điều đặc biệt là câu chuyện thực sự bắt đầu từ những người đã chết.
Cha mẹ của Kikuji không còn hiện diện trong thế giới vật chất. Thế nhưng họ chưa bao giờ thực sự rời khỏi tác phẩm. Bóng dáng người cha vẫn lẩn khuất trong ký ức của bà Ota, trong những món đồ cổ được truyền từ tay người này sang tay người khác, trong những câu chuyện chưa bao giờ được kể hết. Hình ảnh người mẹ cũng thấp thoáng đâu đó trong những liên tưởng vô thức của Kikuji.
Quá khứ trong thế giới Kawabata không phải một miền thời gian đã khép lại. Nó giống như một dòng nước ngầm chảy dưới lòng đất. Ta không nhìn thấy nó, nhưng nó vẫn đang chuyển động và âm thầm định hình hiện tại. Các nhân vật tưởng như đang sống ở hiện tại nhưng thực chất luôn bị kéo ngược về phía những gì đã qua.
Điều đáng chú ý là Kawabata không miêu tả ký ức như một hoạt động đơn thuần của tâm trí. Trong Rập rờn cánh hạc, ký ức dường như có đời sống riêng của nó. Nó không nằm yên trong quá khứ mà liên tục tìm cách trở lại thông qua những con người khác. Bà Ota nhìn thấy người tình đã mất trong Kikuji. Còn Kikuji lại vô thức tìm kiếm hình bóng người mẹ trong bà Ota. Những thế hệ chồng lấn lên nhau, những cảm xúc cũ sống lại trong những hình hài mới. Người ta không chỉ đối diện với người đang đứng trước mặt mình mà còn đối diện với những ký ức, những vết thương và những cuộc đời mà người ấy mang theo.
Theo một nghĩa nào đó, các nhân vật trong Rập rờn cánh hạc đang sống bằng những ký ức được truyền thừa từ người khác. Họ tiếp nhận những cảm xúc chưa hoàn thành của thế hệ trước, mang theo những câu chuyện chưa khép lại và vô thức trở thành nơi trú ngụ cho những bóng hình đã mất. Quá khứ vì thế không biến mất mà chỉ thay đổi hình dạng, tiếp tục tồn tại trong đời sống của những người ở lại.
Có lẽ chính vì vậy mà những người phụ nữ trong Rập rờn cánh hạc luôn hiện lên như những bóng hình sắp sửa tan vào hư không.
Yukiko xuất hiện với chiếc khăn hồng thêu ngàn cánh hạc. Đó là một trong những hình ảnh đẹp nhất mà Kawabata từng tạo ra. Cô gái ấy không hiện diện như một con người bằng xương bằng thịt mà giống một vệt sáng lướt qua đời Kikuji. Nàng càng đẹp bao nhiêu thì càng xa vời bấy nhiêu. Và cuối cùng, nàng cũng biến mất khỏi cuộc đời anh như một cánh chim khuất dần sau đường chân trời.
Fumiko lại mang một vẻ đẹp khác. Không còn là vẻ đẹp của khoảng cách mà là vẻ đẹp của sự thấu hiểu. Nàng nhìn thấy những đổ vỡ mà quá khứ để lại, hiểu những dằn vặt trong tâm hồn Kikuji và cố gắng dẫn anh thoát khỏi chúng. Tuy nhiên, Fumiko cũng không thoát khỏi quy luật chi phối hầu hết những hình tượng đẹp trong thế giới Kawabata: càng trở nên gần gũi, chúng càng đứng trước nguy cơ tan biến. Sự ra đi của nàng không chỉ khép lại một mối quan hệ còn dang dở mà còn khẳng định một quan niệm thẩm mỹ xuyên suốt trong sáng tác của Kawabata, rằng cái đẹp luôn gắn liền với tính chất phù du và không thể nắm giữ trọn vẹn. Ngay cả bà Ota, người mang trong mình tình yêu sâu đậm nhất, cuối cùng cũng chọn cái chết.
Điều Kikuji theo đuổi suốt tác phẩm vì thế không hẳn là những người phụ nữ ấy. Anh theo đuổi ký ức về họ. Theo đuổi những gì còn sót lại sau khi họ đã biến mất. Sự biến mất ấy không chỉ diễn ra trong đời sống cá nhân mà còn lan rộng tới cả không gian văn hóa của tác phẩm.
Không phải ngẫu nhiên mà Kawabata đặt câu chuyện trong thế giới trà đạo. Trà đạo từ lâu được xem là kết tinh của mỹ học Nhật Bản, nơi con người học cách tìm kiếm vẻ đẹp trong sự giản dị, tĩnh lặng và thanh sạch. Nhưng trong Rập rờn cánh hạc, trà đạo không còn ở thời kỳ huy hoàng. Nó đang bước vào buổi hoàng hôn của mình. Những nghi thức vẫn còn đó nhưng linh hồn của chúng dường như đang dần phai nhạt. Đằng sau những buổi trà hội là những dục vọng, những toan tính và những ám ảnh rất đời thường. Kawabata không chỉ kể về sự đổ vỡ của những mối quan hệ mà còn ghi lại nỗi buồn của một nền văn hóa đang dần đánh mất vẻ đẹp nguyên sơ.
Có lẽ không biểu tượng nào chứa đựng nỗi buồn ấy rõ hơn những món trà cụ xuất hiện xuyên suốt tác phẩm, đặc biệt là chiếc chén Shino.
Trong thế giới của Kawabata, ký ức không chỉ được truyền từ người này sang người khác. Nó còn trú ngụ trong đồ vật. Những chiếc chén trà, những bình gốm Shino hay chiếc khăn tay thêu ngàn cánh hạc không đơn thuần là đạo cụ của câu chuyện. Chúng giống như những kho lưu trữ của thời gian. Mỗi món đồ đều mang theo dấu vết của những cuộc đời đã đi qua, của những cuộc gặp gỡ, những mối tình và những mất mát mà con người tưởng như đã quên.
Khi Kikuji nâng một chiếc chén từng thuộc về cha mình hay từng được bà Ota nâng niu gìn giữ, anh không chỉ chạm vào một vật thể. Anh đang chạm vào một phần quá khứ vẫn còn hiện diện. Những món đồ ấy trở thành nơi ký ức tìm được hình hài vật chất, giúp những người đã khuất tiếp tục tồn tại trong thế giới của người sống. Chúng là bằng chứng cho thấy thời gian có thể cuốn đi con người nhưng không dễ dàng xóa bỏ những dấu vết mà con người để lại.
Bởi vậy, chiếc chén Shino không chỉ là một cổ vật quý giá. Nó là biểu tượng cho khả năng lưu giữ của ký ức. Nó chứng kiến sự đổi thay của nhiều thế hệ và trở thành điểm giao nhau giữa quá khứ với hiện tại. Khi chiếc chén vỡ, người đọc không chỉ cảm thấy tiếc nuối cho một món đồ đẹp. Đó còn là cảm giác về sự đứt gãy của một dòng ký ức, về nỗ lực tuyệt vọng của con người muốn giữ lại những gì thời gian luôn tìm cách cuốn đi.
Thế nhưng Kawabata không xem đó là một sự hủy diệt hoàn toàn.
Chiếc chén có thể vỡ, nhưng ký ức về nó vẫn còn. Con người có thể chết, nhưng dấu vết họ để lại vẫn tồn tại. Tình yêu có thể kết thúc, nhưng cảm xúc mà nó tạo ra vẫn tiếp tục sống trong tâm hồn những người ở lại.
Kawabata, có thể nói, không chỉ nhìn thấy vẻ đẹp trong sự biến mất mà còn nhìn thấy vẻ đẹp trong những gì còn sót lại sau sự biến mất. Đó là ký ức mà con người mang theo suốt đời, là những dấu vết được lưu giữ trong đồ vật, là những cảm xúc vẫn tiếp tục sống dù người tạo ra chúng đã không còn hiện diện.
Nếu mọi thứ đều bất biến, con người sẽ không còn biết rung động trước sự hiện diện của chúng. Chính sự hữu hạn khiến mọi khoảnh khắc trở nên đáng quý. Và cũng chính khả năng lưu giữ của ký ức khiến những khoảnh khắc ấy vượt qua được sự bào mòn hủy hoại của thời gian.
Giữa cõi phù thế vô thường nơi con người chỉ là hạt bụi nhỏ bé thoáng qua, thế giới nghệ thuật của Kawabata Yasunari đã không chọn cách đầu hàng trước sự hủy diệt. Ngược lại, bằng việc nâng niu từng mảnh vỡ của chiếc chén cổ hay để ký ức âm thầm dẫn lối cho tâm hồn, nhà văn đã thực hiện một cuộc hóa thân bất tử cho cái Đẹp. Những cánh hạc trắng có thể đã khuất bóng sau bầu trời chiều tà, chiếc chén Shino cổ kính có thể đã vỡ tan, nhưng linh hồn của tình yêu, của sự thấu hiểu và của nền văn hóa truyền thống vẫn sẽ luôn cháy bừng trong cõi vĩnh hằng. Sự biến mất trong thế giới của Kawabata, vì thế, không mang lại niềm tuyệt vọng tăm tối, mà mở ra một sự bừng ngộ thanh thản. Nó nhắc nhở chúng ta biết cúi đầu trân quý từng sát na hữu hạn của thực tại, để rồi tiếp tục bước đi, tiếp tục thiết tha sống và hoài vọng về cái Đẹp trường cửu giữa dòng đời mải miết trôi xuôi.
Bài dự thi của bạn Chương Phỉ.
