Phù dung ơi, vĩnh biệt! – Vũ Bằng
“Kiếp sống não nùng. Tôi không sợ gì cả, nhưng sợ chết và sợ không được hút đúng giờ đúng giấc. ‘Nếu không nghiện, ta đâm đầu xuống sông!’ Câu quyết định ngày ngày nào vẫn còn lẩn vẩn trong trí nhớ, nhưng tôi tự thấy không còn sức để làm theo nữa…Đến bây giờ tôi mới biết rằng, thuốc phiện làm cho người ta muốn sống không được mà muốn chết cũng không được nữa.”
Vũ Bằng, một nhà văn, nhà báo lỗi lạc của văn học Việt Nam, nổi tiếng với các tác phẩm tuỳ bút, bút ký mang đậm chất trữ tình, hoài niệm về quê hương miền Bắc và nghệ thuật ẩm thực. Văn của ông mang âm hưởng của nỗi buồn man mác, tinh tế và dạt dào cảm xúc, lay động người đọc. Trong suốt sự nghiệp sáng tác của mình, Vũ Bằng đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ. Trong Thương nhớ mười hai, chúng ta được sống trọn dòng chảy bốn mùa giữa chốn đô thành cùng những cảnh sắc nên thơ, phong tục nề nếp và những thức quà của Hà Nội, hiện lên sống động qua ngòi bút chan chứa yêu thương của người con xa xứ. Trong Món ngon Hà Nội, Món lạ miền Nam, chúng ta được theo chân Vũ Bằng trải nghiệm những nét đặc sắc ẩm thực cả hai miền, thể hiện nét đẹp văn hoá qua từng trang sách. Còn khi đến với Bốn mươi năm nói láo, ông lại cho chúng ta thấy được sự chân thực, hóm hỉnh nhưng cũng đầy chua sót về cuộc đời làm báo của chính ông cũng như bức tranh báo chí một thời.
Tài năng là vậy, tuy nhiên, Vũ Bằng đã từng trải qua một quãng thời gian dài chìm đắm trong làn khói phù dung. Phù dung, tên gọi mĩ miều mà giới văn nghệ sĩ thời bấy giờ đặt cho thứ mà họ vừa coi là kẻ thù huỷ hoại thể xác, vừa coi là người tình ma mị, quyến rũ khó bỏ, thuốc phiện. Trải qua hành trình cai nghiện đầy gian nan và thử thách, ông đã tự thuật lại những gì đau đớn, thành thật và gai góc nhất từ lúc ông quyết định rời bỏ nàng á phiện để trở về với cuộc sống đời thực, gửi gắm vào trong từng trang giấy của Phù dung ơi, vĩnh biệt!
Phù dung ơi, vĩnh biệt! kể về hành trình từ nghiện đến cai của Vũ Bằng. Tác phẩm ban đầu khi được đăng trên báo từng kỳ trên Trung Bắc chủ nhật lấy tên là Cai, cũng chính là phần mà tác giả muốn nhấn mạnh. Về sau, vì nhiều yếu tố mà tác phẩm được đổi tên và được giữ như thế cho đến ngày hôm nay. Nội dung cốt lõi của tác phẩm là bức tranh tả thực về thế giới của những con nghiện. Vũ Bằng không lãng mạn hoá làn khói trắng. Ông gọi thuốc phiện là “vũng bùn”, là “con quỷ núp sau làn khói”. Tác phẩm miêu tả chân thực về những lần mà tác giả lên cơn vật thuốc, sức khoẻ bị kiệt quệ. Trong tiệm hút, những con người hiện lên như những bóng ma vất vưởng, ngơ ngác và tàn tạ. Á phiện bào mòn ý chí của người hút, nó biến những văn nghệ sĩ hào hoa thành những kẻ đê tiện, sẵn sàng lừa lọc, tán gia bại sản để đổi lấy một vài bái thuốc. Vũ Bằng không giấu giếm sự yếu đuối của mình. Nhiều lần ông tự hứa, tự thề rồi lại ngã quỵ trước sự cám giỗ. Để rồi, bằng sự kiên trinh, chịu thương chịu khó và cả những giọt nước mắt của người vợ đã giúp nhà văn trở lại với thế giới loài người. Lời từ biệt phù dung, suy cho cùng, có lẽ chính là lời hứa hoàn lương để trả ơn, trả nghĩa cho người tri kỷ.
Phù dung, một loài hoa “sớm nở tối tàn”. Trong văn học cổ điển, hoa phù dung là biểu trưng cho cái đẹp lộng lẫy nhưng mong manh. Một loài hoa vừa kiêu sa, vừa ma mị. Đối với người nghệ sĩ thời bấy giờ, khói thuốc phiện không đơn thuần là một chất kích thích, nó được lãng mạn hoá thành một người tình tri kỷ, một nàng tiên đưa đường dẫn lối vào thế giới của mộng ảo, của cảm hứng sáng tạo. Tuy nhiên, đằng sau đó lại là một vũng bùn tăm tối, một con quỷ hút cạn sinh lực, tiền tài, danh dự và nhân cách của con người. Hơn nữa, chỉ bằng một từ “ơi”, tác giả đã thể hiện được sự tha thiết, luyến tiếc, đau đớn lẫn oán hận đối với ả á phiện. Để rồi hai chữ “vĩnh biệt!” nghe sao thật cay đắng, đau như cắt da cắt thịt. Nhưng đó cũng chính là lời tuyên bố đầy đanh thép mà tác giả muốn gửi gắm, một nhát dao chém đầy dứt khoát và không có đường lui.
“Kiếp sống não nùng. Tôi không sợ gì cả, nhưng sợ chết và sợ không được hút đúng giờ đúng giấc. ‘Nếu không nghiện, ta đâm đầu xuống sông!’ Câu quyết định ngày ngày nào vẫn còn lẩn vẩn trong trí nhớ, nhưng tôi tự thấy không còn sức để làm theo nữa…Đến bây giờ tôi mới biết rằng, thuốc phiện làm cho người ta muốn sống không được mà muốn chết cũng không được nữa.”
Vũ Bằng, một nhà văn, nhà báo lỗi lạc của văn học Việt Nam, nổi tiếng với các tác phẩm tuỳ bút, bút ký mang đậm chất trữ tình, hoài niệm về quê hương miền Bắc và nghệ thuật ẩm thực. Văn của ông mang âm hưởng của nỗi buồn man mác, tinh tế và dạt dào cảm xúc, lay động người đọc. Trong suốt sự nghiệp sáng tác của mình, Vũ Bằng đã để lại một khối lượng tác phẩm đồ sộ. Trong Thương nhớ mười hai, chúng ta được sống trọn dòng chảy bốn mùa giữa chốn đô thành cùng những cảnh sắc nên thơ, phong tục nề nếp và những thức quà của Hà Nội, hiện lên sống động qua ngòi bút chan chứa yêu thương của người con xa xứ. Trong Món ngon Hà Nội, Món lạ miền Nam, chúng ta được theo chân Vũ Bằng trải nghiệm những nét đặc sắc ẩm thực cả hai miền, thể hiện nét đẹp văn hoá qua từng trang sách. Còn khi đến với Bốn mươi năm nói láo, ông lại cho chúng ta thấy được sự chân thực, hóm hỉnh nhưng cũng đầy chua sót về cuộc đời làm báo của chính ông cũng như bức tranh báo chí một thời.
Tài năng là vậy, tuy nhiên, Vũ Bằng đã từng trải qua một quãng thời gian dài chìm đắm trong làn khói phù dung. Phù dung, tên gọi mĩ miều mà giới văn nghệ sĩ thời bấy giờ đặt cho thứ mà họ vừa coi là kẻ thù huỷ hoại thể xác, vừa coi là người tình ma mị, quyến rũ khó bỏ, thuốc phiện. Trải qua hành trình cai nghiện đầy gian nan và thử thách, ông đã tự thuật lại những gì đau đớn, thành thật và gai góc nhất từ lúc ông quyết định rời bỏ nàng á phiện để trở về với cuộc sống đời thực, gửi gắm vào trong từng trang giấy của Phù dung ơi, vĩnh biệt!
Phù dung ơi, vĩnh biệt! kể về hành trình từ nghiện đến cai của Vũ Bằng. Tác phẩm ban đầu khi được đăng trên báo từng kỳ trên Trung Bắc chủ nhật lấy tên là Cai, cũng chính là phần mà tác giả muốn nhấn mạnh. Về sau, vì nhiều yếu tố mà tác phẩm được đổi tên và được giữ như thế cho đến ngày hôm nay. Nội dung cốt lõi của tác phẩm là bức tranh tả thực về thế giới của những con nghiện. Vũ Bằng không lãng mạn hoá làn khói trắng. Ông gọi thuốc phiện là “vũng bùn”, là “con quỷ núp sau làn khói”. Tác phẩm miêu tả chân thực về những lần mà tác giả lên cơn vật thuốc, sức khoẻ bị kiệt quệ. Trong tiệm hút, những con người hiện lên như những bóng ma vất vưởng, ngơ ngác và tàn tạ. Á phiện bào mòn ý chí của người hút, nó biến những văn nghệ sĩ hào hoa thành những kẻ đê tiện, sẵn sàng lừa lọc, tán gia bại sản để đổi lấy một vài bái thuốc. Vũ Bằng không giấu giếm sự yếu đuối của mình. Nhiều lần ông tự hứa, tự thề rồi lại ngã quỵ trước sự cám giỗ. Để rồi, bằng sự kiên trinh, chịu thương chịu khó và cả những giọt nước mắt của người vợ đã giúp nhà văn trở lại với thế giới loài người. Lời từ biệt phù dung, suy cho cùng, có lẽ chính là lời hứa hoàn lương để trả ơn, trả nghĩa cho người tri kỷ.
Phù dung, một loài hoa “sớm nở tối tàn”. Trong văn học cổ điển, hoa phù dung là biểu trưng cho cái đẹp lộng lẫy nhưng mong manh. Một loài hoa vừa kiêu sa, vừa ma mị. Đối với người nghệ sĩ thời bấy giờ, khói thuốc phiện không đơn thuần là một chất kích thích, nó được lãng mạn hoá thành một người tình tri kỷ, một nàng tiên đưa đường dẫn lối vào thế giới của mộng ảo, của cảm hứng sáng tạo. Tuy nhiên, đằng sau đó lại là một vũng bùn tăm tối, một con quỷ hút cạn sinh lực, tiền tài, danh dự và nhân cách của con người. Hơn nữa, chỉ bằng một từ “ơi”, tác giả đã thể hiện được sự tha thiết, luyến tiếc, đau đớn lẫn oán hận đối với ả á phiện. Để rồi hai chữ “vĩnh biệt!” nghe sao thật cay đắng, đau như cắt da cắt thịt. Nhưng đó cũng chính là lời tuyên bố đầy đanh thép mà tác giả muốn gửi gắm, một nhát dao chém đầy dứt khoát và không có đường lui.
Bản thân tôi đã luôn là một người mến mộ Vũ Bằng và các tác phẩm của ông. Ông đã luôn là một người trung với nước, hiếu với dân, cống hiến hết mình cho tổ quốc, mặc cho lời dèm pha của bạn bè, đồng nghiệp và cả gia đình. Vũ Bằng là một cây bút tài hoa, một tâm hồn nhạy cảm, luôn trăn trở với tình yêu quê hương, đất nước. Vậy nên, Phù dung ơi, vĩnh biệt! giống như một khúc quanh tối tăm nhất nhưng cũng rực rỡ ý chí nhất cho cái tôi của Vũ Bằng, một cái tôi dám sống tận cùng với sai lầm nhưng cũng dám trả cái giá đắt để hồi sinh chân chính.
