Lâu đài - Những phận người mấp mé bám trụ ở phần rìa của đời sống
Một nền văn minh kỹ trị, thế hệ của những công nghệ máy móc lên ngôi và lòng người cũng dần đóng khép. Ta là ai trong những vòng xoáy vô tận của bộn bề công việc, áp lực ấy. Chính tôi cũng khao khát lắm những nơi chốn bình yên để nương náu, bấu víu nhưng đủ giá trị để tôi được “lớn lên”, được thấu thị tất thảy những rạn nứt, đứt gãy của cuộc đời. Một ngày, tôi đọc được “Lâu đài” của Kafka và chính tác phẩm ấy đã khiến tôi cứ mãi đau đáu, trăn trở về hành trình của một kiếp người.
Tiểu thuyết kể về K. một người làm đạc điền mong muốn đến Lâu đài. Anh ta nhìn thấy Lâu đài, nhưng không sao đến được đó bởi con đường vòng vèo như một mê cung, cũng như không sao gặp trực tiếp được Klamm và chức sắc cao nhất trong vùng. K đành phải chờ và sống mòn mỏi, kiệt sức trong cảnh lo âu chờ đợi. Cho đến khi kết thúc câu chuyện K. vẫn còn lang thang vô định trước tòa lâu đài.
Dấu ấn của chính quyền thối nát, độc tài với những nghịch lý “hoàn hảo tuyệt đối”
“Lâu đài” trong tác phẩm là biểu tượng của một hệ thống quyền lực độc tài, chuyên chế, cũ kỹ. Đi ngược quá trình tiến lên của lịch sử nhưng nó vẫn cứ tồn tại, đè nghẹt cuộc sống con người. Nhân vật K. phát hiện ra rằng những người dân nơi đây bị chèn ép bởi quyền lực, bởi những thế lực độc tài. Nhưng trớ trêu thay chính họ lại vẫn tôn sùng lâu đài và mang lòng thành kính với chính quyền nơi đây khi “các cơ quan công quyền của chúng em (…) nhận hối lộ cho xong chuyện, để tránh những lời đồn đại không cần thiết”...
Những con người gánh chịu bi kịch của sự cô đơn, lạc lõng
Nhân vật K. biểu trưng cho thân phận bi kịch của con người, bi kịch của sự cô đơn, lạc lõng bởi không được thừa nhận. K. rõ ràng mong muốn tiến đến với Lâu đài là không thể thành công “tuy không rời xa Lâu đài, song cũng không xích lại gần hơn”. Con người bị bứt khỏi những điểm tựa vốn có khi chính nhân vật K. được khắc họa không có tên cụ thể, K. suy cho cùng cũng chỉ là biểu tượng. Dường như K. chính là hình ảnh phản ánh cho những con người bị hất ra ngoài rìa của cuộc sống, bị chệch ra khỏi con đường tìm kiếm chính mình, hành trình tìm kiếm hạnh phúc của đời mình lại chính là mê lộ.
Trong mối quan hệ với lâu đài, K là biểu tượng con người bi kịch đã thức tỉnh trong xã hội u mê, nhận ra mình bị bủa vây bởi quyền lực vô hình không lối thoát. “Lúc ấy K. cảm thấy như người ta đã cắt đứt mọi liên hệ với chàng và giờ đây tất nhiên chàng tự do hơn bao giờ hết và có thể chờ đợi ở đây … chàng đã dành được sự tự do này, mà hầu như không ai khác làm nổi, và không ai được phép đụng đến hay xua đuổi chàng, thậm chí bắt chuyện với chàng.” Chàng cô đơn vì chàng tỉnh táo, vì không giống với mọi người, và cũng bởi vì sớm thức tỉnh mà hành trình của K. rơi vào sự bế tắc, cùng cực. Phải chăng đời sống xưa nay vẫn vậy, những con người khác biệt nhất, những con người có tư duy gây hấn với đám đông luôn phải đối diện với nỗi bi kịch bất tận. Và có phải đó là một lời tiên tri của Kafka dành cho thiết chế xã hội đương thời, một xã hội với những “sạt lở nhân tính”? Để rồi người đọc nhận thức được một sự thật nghiệt ngã, rằng những người như K. đang mất điểm tựa, mất cả phương hướng, họ không kịp hồi tưởng quá khứ hay nghĩ cho tương lai, chỉ sống ở hiện tại không thôi con người đã đủ rơi vào tấn bi kịch khôn cùng trên mê lộ quyền lực.
Kafka đặt nhân vật của mình vào giữa “đám đông”, giữa các mối quan hệ, mối quan hệ giữa bản thể và tha nhân luôn trong tình trạng mất liên lạc, cái tôi không thể nào kết giao để rồi chỉ còn là sự tồn tại đầy vụn vỡ. Tuy nhiên, dù lạc lối trong mê lộ, họ lại có thái độ vừa đáng thương vừa đáng phục: không cam chịu buông xuôi mà dám dò dẫm khám phá, dám đặt quyết tâm tìm lời giải đáp cho thiết chế quyền lực phi lý. Ngôn ngữ của Kafka, tư duy của Kafka luôn mang dấu ấn của một nghệ sĩ luôn “nổi loạn” với truyền thống, là “con người tự do nói với những con người tự do chỉ với một đề tài: tự do”. Đọc văn giống như một hành trình ngao du đầy kỳ diệu đưa ta đến những vùng đất khác nhau mà đôi khi xa lạ với quỹ đạo thường nhật, được trải nghiệm ở nhiều cuộc đời và được yêu, được thương vô số lần. Ta nhận ra rằng, những điều dù nhỏ bé bị con người bỏ qua khi được thể hiện trong tác phẩm vẫn mang một một sức hút diệu kỳ, nó có khả năng làm nên một thế giới riêng rộng lớn, ví như giọt sương dù mỏng manh nhưng có thể phản chiếu trên mặt cầu của nó toàn bộ vũ trụ rộng lớn. Và văn chương thực chất nó “buồn” chứ không hề “buồn tẻ”!
