Mình nhớ một bài thơ Tanka của Nhật mà mình từng đọc được:
Trên biển thu đầy
Sóng triều lên xuống
Xô bóng trăng phai
Thế mà trăng vẫn
Vẹn nguyên hình hài
Trước sự tác động của biển, bao đợt sóng nhấp nhô lên xuống tưởng chừng ánh trăng sẽ tan ra vậy mà trăng vẫn vẹn nguyên như thế. Có lẽ chính những vần thơ ấy đã bắt đầu dẫn mình đi tìm kiếm cái đẹp trong thơ của Basho ở tập Lối lên miền Oku. Và rồi giờ đây mình gặp lại lối đi ấy, một lối đi cũng đẹp nhưng một cái đẹp trong tiểu thuyết của Richard Flanagan.
Đường hẹp lên miền bắc thẳm được lấy ý tứ từ tác phẩm của nhà thơ Basho, viết nên bởi những mảnh kí ức của người cha tác giả Richard Flanagan cũng là một tù binh chiến tranh. Cuốn sách được viết dưới góc nhìn của Dorrigo - một bác sĩ công tác tại Tuyến, nơi mà Nhật Bản ngày đêm bắt những tù binh chiến tranh đào đường xẻ đất để làm tuyến đường sắt bắc ngang qua. Ở đó, ta sẽ thấy được sự thiếu thốn về cái ăn cái mặc khiến cho những người ở đây ngày càng ốm o. Chỉ một bát cháo loãng cùng cơm nắm, họ cứ đắn đo bây giờ sẽ ăn hết trong buổi sáng để no bụng nhưng rồi đói suốt 12 tiếng hay chờ đến trưa để ăn rồi chỉ sẽ đói trong 7 tiếng? Cái ăn đã thiếu thốn rồi thì nói gì đến chuyện vật tư y tế, ở nơi đó dù tù nhân có đang bênh “tả” đến mệt rã rời thì vẫn phải lết chân ra Tuyến để thực hiện công việc. Bởi theo quan niệm của tướng quân người Nhật thì “Tù binh thì có là gì? Còn thua cả con người, chỉ là vật liệt để đem dùng xây đường sắt, ngang với tà vẹt gốc tếch hay thanh ray và đinh ray thép.” Chính vì việc xem tù binh không là gì nên họ sẵn sàng đánh đập không thương tiếc từ sáng đến tối. Bởi đối với binh lính Nhật lúc bấy giừo chỉ quan trọng làm sao xây dựng cho kịp theo chỉ tiêu đã đặt ra, chỉ tiêu ngày một tăng, vật tư thì ngày một thiếu, lương thực ngày một cắt, vậy điều gì làm cho họ tin là họ sẽ làm được? Phải chăng là vì sự điên cuồng như cách Nakamura nghĩ “tinh thần Nhật Bản giờ đã là chính đường sắt, và đường sắt chính là tinh thần Nhật Bản, con đường hẹp của chúng ta lên miền Bắc thẳm, giúp đưa về tuyệt mỹ và minh triết của Basho truyền bá cho toàn thế giới.”
Con đường trong thơ Basho đi là con đường của cái đẹp, còn con đường trong tác phẩm của Richard Flanagan là con đường đưa tù nhân đi vào những thảm cảnh tàn khốc. Mình ấn tượng một đoạn tướng Kota tả về cảnh chặt đầu tù binh như đang từng bước thưởng thức cái đẹp. Nó làm mình nhớ đến những tác phẩm viết về hình phạt như Chém treo ngành của Nguyễn Tuân hay Đàn hương hình của Mạc Ngôn vậy. Những bài thơ haiku được sử dụng mở đầu cho từng chương như cách dẫn dắt khéo léo con người đi vào trong tác phẩm. Nếu những câu chuyện tàn ác ở Tuyến khiến chúng ta lạnh người thì những câu chuyện nhỏ nhoi về tình bạn khiến mình cảm thấy ấm áp. Đó là cách con người sẵn sàng dìu nhau, nâng đỡ từng chút để bạn mình có thể trụ vững mà tắm rửa, giành giật sự sống. Đó là nỗi day dứt đến cuối đời khiến người lính sau khi từ cuộc chiến trở về nhà không bao giờ đánh đứa con dù 1 cái vì bóng đen tâm lí của những trận đòn roi trong Tuyến. Hay cách người cha luôn dặn con phải gấp áo cho đúng vì sợ lỡ một ngày con rơi vào hoàn cảnh tù binh chiến tranh như cha ngày xưa thì vẫn không bị ăn đòn. Không những thế, khi những người tù binh trở về cuộc sống đời thường, họ đã đi thực hiện thay ước mơ cho những người đã ngả xuống ở nơi Tuyến.
Trên biển thu đầy
Sóng triều lên xuống
Xô bóng trăng phai
Thế mà trăng vẫn
Vẹn nguyên hình hài
Trước sự tác động của biển, bao đợt sóng nhấp nhô lên xuống tưởng chừng ánh trăng sẽ tan ra vậy mà trăng vẫn vẹn nguyên như thế. Có lẽ chính những vần thơ ấy đã bắt đầu dẫn mình đi tìm kiếm cái đẹp trong thơ của Basho ở tập Lối lên miền Oku. Và rồi giờ đây mình gặp lại lối đi ấy, một lối đi cũng đẹp nhưng một cái đẹp trong tiểu thuyết của Richard Flanagan.
Đường hẹp lên miền bắc thẳm được lấy ý tứ từ tác phẩm của nhà thơ Basho, viết nên bởi những mảnh kí ức của người cha tác giả Richard Flanagan cũng là một tù binh chiến tranh. Cuốn sách được viết dưới góc nhìn của Dorrigo - một bác sĩ công tác tại Tuyến, nơi mà Nhật Bản ngày đêm bắt những tù binh chiến tranh đào đường xẻ đất để làm tuyến đường sắt bắc ngang qua. Ở đó, ta sẽ thấy được sự thiếu thốn về cái ăn cái mặc khiến cho những người ở đây ngày càng ốm o. Chỉ một bát cháo loãng cùng cơm nắm, họ cứ đắn đo bây giờ sẽ ăn hết trong buổi sáng để no bụng nhưng rồi đói suốt 12 tiếng hay chờ đến trưa để ăn rồi chỉ sẽ đói trong 7 tiếng? Cái ăn đã thiếu thốn rồi thì nói gì đến chuyện vật tư y tế, ở nơi đó dù tù nhân có đang bênh “tả” đến mệt rã rời thì vẫn phải lết chân ra Tuyến để thực hiện công việc. Bởi theo quan niệm của tướng quân người Nhật thì “Tù binh thì có là gì? Còn thua cả con người, chỉ là vật liệt để đem dùng xây đường sắt, ngang với tà vẹt gốc tếch hay thanh ray và đinh ray thép.” Chính vì việc xem tù binh không là gì nên họ sẵn sàng đánh đập không thương tiếc từ sáng đến tối. Bởi đối với binh lính Nhật lúc bấy giừo chỉ quan trọng làm sao xây dựng cho kịp theo chỉ tiêu đã đặt ra, chỉ tiêu ngày một tăng, vật tư thì ngày một thiếu, lương thực ngày một cắt, vậy điều gì làm cho họ tin là họ sẽ làm được? Phải chăng là vì sự điên cuồng như cách Nakamura nghĩ “tinh thần Nhật Bản giờ đã là chính đường sắt, và đường sắt chính là tinh thần Nhật Bản, con đường hẹp của chúng ta lên miền Bắc thẳm, giúp đưa về tuyệt mỹ và minh triết của Basho truyền bá cho toàn thế giới.”
Con đường trong thơ Basho đi là con đường của cái đẹp, còn con đường trong tác phẩm của Richard Flanagan là con đường đưa tù nhân đi vào những thảm cảnh tàn khốc. Mình ấn tượng một đoạn tướng Kota tả về cảnh chặt đầu tù binh như đang từng bước thưởng thức cái đẹp. Nó làm mình nhớ đến những tác phẩm viết về hình phạt như Chém treo ngành của Nguyễn Tuân hay Đàn hương hình của Mạc Ngôn vậy. Những bài thơ haiku được sử dụng mở đầu cho từng chương như cách dẫn dắt khéo léo con người đi vào trong tác phẩm. Nếu những câu chuyện tàn ác ở Tuyến khiến chúng ta lạnh người thì những câu chuyện nhỏ nhoi về tình bạn khiến mình cảm thấy ấm áp. Đó là cách con người sẵn sàng dìu nhau, nâng đỡ từng chút để bạn mình có thể trụ vững mà tắm rửa, giành giật sự sống. Đó là nỗi day dứt đến cuối đời khiến người lính sau khi từ cuộc chiến trở về nhà không bao giờ đánh đứa con dù 1 cái vì bóng đen tâm lí của những trận đòn roi trong Tuyến. Hay cách người cha luôn dặn con phải gấp áo cho đúng vì sợ lỡ một ngày con rơi vào hoàn cảnh tù binh chiến tranh như cha ngày xưa thì vẫn không bị ăn đòn. Không những thế, khi những người tù binh trở về cuộc sống đời thường, họ đã đi thực hiện thay ước mơ cho những người đã ngả xuống ở nơi Tuyến.
Trong tác phẩm còn có những đoạn viết đi sâu vào tâm lí của con người, về cách Dorry đối diện với tình cảm hay chạy trốn những rung động bên trong mình. Về cách con người ân hận trước việc mình trốn tránh trong lúc làm việc đã gây ra cái chết cho bạn. Về cách những kẻ bị kết án đã gây ra tội ác chiến tranh suy ngẫm lại hành động của chính mình. “thế giới đáng kinh hãi nơi người ta không thể thoát khỏi nỗi kinh hoàng, nơi bạo lực là vĩnh cửu, là sự thực lớn lao duy nhất, lớn lao hơn mọi nền văn minh nhờ nó sinh ra, lớn lao hơn mọi thần thánh con người thờ phụng, bởi chính nó mới là vị thần thực sự và duy nhất. Dường như con người tồn tại chỉ để trao truyền bạo lực về sau, để nó thống trị đời đời vĩnh cửu. Bởi thế giới không thay đổi, bạo lực ấy vẫn muôn đời tồn tại và sẽ chẳng bao giờ xoá sổ, con ngừoi sẽ chết dưới gót sắt và nắm đấm và nỗi kinh hoàng từ tha nhân cho đến khi thế giới lụi tàn, và toàn bộ lịch sử loài ngừoi chẳng qua chỉ là lịch sử bạo lực.” Đoạn này làm mình xúc động, bởi nhìn từ xa xưa cuộc chiến thành Troy cho đến thời điểm hiện tại, có khi nào dấu chân bạo lực không xuất hiện theo tiến trình của con người?
Bài dự thi của bạn Huỳnh Quốc Cường
Bài dự thi của bạn Huỳnh Quốc Cường
