“ẢO DẠ” – HIGASHINO KEIGO
Khi cái ác không còn mang gương mặt ác quỷ
(Đánh giá có spoiler!)
---
Nếu đã đọc qua “Ảo Dạ”, dám chắc nhiều người sẽ đồng ý với tôi rằng đây là một trong những tác phẩm gây khó chịu bậc nhất của Higashino Keigo. Không phải vì nó quá tăm tối, hay những tội ác được thực hiện hết sức tinh vi và ghê gớm; mà bởi nó để lại cho người đọc một dư vị “đắng chát” khi không cảm nhận được sự tồn tại của công bằng và lẽ phải. Lần lượt những người tốt bị làm hại, những ai hi sinh hết mực thì bị lợi dụng và phản bội, còn những người cố gắng tìm kiếm sự thật đều thất bại. Trong khi đó, Mifuyu – nhân vật khởi nguồn và là trung tâm của bi kịch – lại có thể tiếp tục bước đi như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra.
Có lẽ trong đánh giá chủ quan chúng ta đã dần hình thành nên một quy luật ngầm khi thưởng thức các tác phẩm văn học hay phim ảnh: cái ác đến cuối cùng phải bị trừng phạt! Nhưng với “Ảo Dạ”, Higashino Keigo đã từ chối đi theo quy luật đó. Ông không tạo ra một tác phẩm trinh thám giải trí thông thường, nơi những mảnh ghép dần dần tiết lộ sự thật và công lý sẽ được thực thi. Thay vào đó, ta biết rõ danh tính những kẻ thủ ác ngay từ đầu, tận mắt chứng kiến những âm mưu và hành động không thể chấp nhận được. Higashino Keigo chơi đùa với tâm trí độc giả khi ông khiến họ dần nhận ra rằng trong câu chuyện này, cái ác sẽ không thất bại. Đây cũng không phải là lần đầu Keigo làm điều này, nhưng Mifuyu cùng câu chuyện của cô lại đặc biệt hơn tất thảy. Dù được giới thiệu từ rất sớm và chứng kiến trọn vẹn những khoảnh khắc đen tối nhất, ta vẫn chẳng thể nào bước chân được vào thế giới nội tâm hay có thể nhận định thêm chút về bản chất con người Mifuyu. Chúng ta chỉ có thể nhìn thấy cô qua hành động và lời nói, một hiện thân của “cái ác thuần túy” – không biểu lộ cảm xúc, lòng trắc ẩn hay thù hận; chỉ đơn giản là sinh tồn và đạt được mục tiêu. Hình tượng Mifuyu có đơn giản chỉ là một nhân vật phản diện được xây dựng để khiến người đọc dễ dàng căm ghét, hay sự tồn tại của cô còn nhằm hướng đến một ý nghĩa đáng sợ hơn thế?
“Nhân chi sơ, tính bản thiện” hay “Nhân chi sơ, tính bản ác” là một trong những tranh luận triết học lâu đời và dai dẳng nhất của nhân loại về bản chất con người. Cả hai trường phái tuy trái ngược nhau nhưng đều đang cố giải thích về nguồn gốc và sự tồn tại của cái ác để có cách tiếp cận phù hợp. Và một nhân vật như Mifuyu dường như đang đi ngược lại điều đó khi cái ác trong cô xuất hiện một cách tự nhiên và ta không có nhiều dữ kiện để đánh giá. Xinh đẹp, thông minh và cuốn hút, nhưng Mifuyu vẫn luôn cho rằng cuộc sống của mình là một đêm đen tăm tối và không ngừng tìm mọi cách phủi sạch những kẻ có khả năng ngáng đường cô (dù thực tế không phải vậy). Điều này khiến tôi liên tưởng đến khái niệm “tính tầm thường của cái ác” mà Hannah Arendt từng đề cập khi nghiên cứu về Adolf Eichmann – một tội phạm chiến tranh Đức Quốc Xã. Theo Arendt, cái ác tột cùng không phải lúc nào cũng xuất phát từ những cá nhân mang tâm địa quỷ dữ hay có lòng thù hận sâu sắc. Đôi khi nó đến từ những con người hoàn toàn bình thường, những người đã đánh mất khả năng tư duy đạo đức và chỉ còn biết theo đuổi mục tiêu một cách máy móc. Dĩ nhiên Mifuyu không hoàn toàn giống với Eichmann; cô chủ động, thông minh và ý thức rõ hậu quả từ hành động của mình. Nhưng điểm tương đồng nằm ở chỗ, họ không còn nhìn người khác như những sinh vật sống có giá trị riêng, mà quy đổi thành công cụ để phục vụ cho mục đích của họ.
Từ đây, có thể thấy “Ảo Dạ” đặt ra một vấn đề khá gai góc: Điều gì sẽ xảy ra nếu một người sở hữu mọi phẩm chất mà xã hội hiện đại ca ngợi và đề cao, nhưng lại thiếu đi hoàn toàn lòng trắc ẩn. Những tín hiệu tàn ác trong con người Mifuyu đều bị làm mờ đi và cô thích nghi cực kỳ tốt với xã hội. Và điều này đáng sợ biết nhường nào. Bởi những con quỷ thì dễ dàng nhận ra, còn những người như Mifuyu ngược lại có thể nhận được ngưỡng mộ, tin tưởng và là hình mẫu của thành công.
Khi cái ác không còn mang gương mặt ác quỷ
(Đánh giá có spoiler!)
---
Nếu đã đọc qua “Ảo Dạ”, dám chắc nhiều người sẽ đồng ý với tôi rằng đây là một trong những tác phẩm gây khó chịu bậc nhất của Higashino Keigo. Không phải vì nó quá tăm tối, hay những tội ác được thực hiện hết sức tinh vi và ghê gớm; mà bởi nó để lại cho người đọc một dư vị “đắng chát” khi không cảm nhận được sự tồn tại của công bằng và lẽ phải. Lần lượt những người tốt bị làm hại, những ai hi sinh hết mực thì bị lợi dụng và phản bội, còn những người cố gắng tìm kiếm sự thật đều thất bại. Trong khi đó, Mifuyu – nhân vật khởi nguồn và là trung tâm của bi kịch – lại có thể tiếp tục bước đi như thể chưa từng có chuyện gì xảy ra.
Có lẽ trong đánh giá chủ quan chúng ta đã dần hình thành nên một quy luật ngầm khi thưởng thức các tác phẩm văn học hay phim ảnh: cái ác đến cuối cùng phải bị trừng phạt! Nhưng với “Ảo Dạ”, Higashino Keigo đã từ chối đi theo quy luật đó. Ông không tạo ra một tác phẩm trinh thám giải trí thông thường, nơi những mảnh ghép dần dần tiết lộ sự thật và công lý sẽ được thực thi. Thay vào đó, ta biết rõ danh tính những kẻ thủ ác ngay từ đầu, tận mắt chứng kiến những âm mưu và hành động không thể chấp nhận được. Higashino Keigo chơi đùa với tâm trí độc giả khi ông khiến họ dần nhận ra rằng trong câu chuyện này, cái ác sẽ không thất bại. Đây cũng không phải là lần đầu Keigo làm điều này, nhưng Mifuyu cùng câu chuyện của cô lại đặc biệt hơn tất thảy. Dù được giới thiệu từ rất sớm và chứng kiến trọn vẹn những khoảnh khắc đen tối nhất, ta vẫn chẳng thể nào bước chân được vào thế giới nội tâm hay có thể nhận định thêm chút về bản chất con người Mifuyu. Chúng ta chỉ có thể nhìn thấy cô qua hành động và lời nói, một hiện thân của “cái ác thuần túy” – không biểu lộ cảm xúc, lòng trắc ẩn hay thù hận; chỉ đơn giản là sinh tồn và đạt được mục tiêu. Hình tượng Mifuyu có đơn giản chỉ là một nhân vật phản diện được xây dựng để khiến người đọc dễ dàng căm ghét, hay sự tồn tại của cô còn nhằm hướng đến một ý nghĩa đáng sợ hơn thế?
“Nhân chi sơ, tính bản thiện” hay “Nhân chi sơ, tính bản ác” là một trong những tranh luận triết học lâu đời và dai dẳng nhất của nhân loại về bản chất con người. Cả hai trường phái tuy trái ngược nhau nhưng đều đang cố giải thích về nguồn gốc và sự tồn tại của cái ác để có cách tiếp cận phù hợp. Và một nhân vật như Mifuyu dường như đang đi ngược lại điều đó khi cái ác trong cô xuất hiện một cách tự nhiên và ta không có nhiều dữ kiện để đánh giá. Xinh đẹp, thông minh và cuốn hút, nhưng Mifuyu vẫn luôn cho rằng cuộc sống của mình là một đêm đen tăm tối và không ngừng tìm mọi cách phủi sạch những kẻ có khả năng ngáng đường cô (dù thực tế không phải vậy). Điều này khiến tôi liên tưởng đến khái niệm “tính tầm thường của cái ác” mà Hannah Arendt từng đề cập khi nghiên cứu về Adolf Eichmann – một tội phạm chiến tranh Đức Quốc Xã. Theo Arendt, cái ác tột cùng không phải lúc nào cũng xuất phát từ những cá nhân mang tâm địa quỷ dữ hay có lòng thù hận sâu sắc. Đôi khi nó đến từ những con người hoàn toàn bình thường, những người đã đánh mất khả năng tư duy đạo đức và chỉ còn biết theo đuổi mục tiêu một cách máy móc. Dĩ nhiên Mifuyu không hoàn toàn giống với Eichmann; cô chủ động, thông minh và ý thức rõ hậu quả từ hành động của mình. Nhưng điểm tương đồng nằm ở chỗ, họ không còn nhìn người khác như những sinh vật sống có giá trị riêng, mà quy đổi thành công cụ để phục vụ cho mục đích của họ.
Từ đây, có thể thấy “Ảo Dạ” đặt ra một vấn đề khá gai góc: Điều gì sẽ xảy ra nếu một người sở hữu mọi phẩm chất mà xã hội hiện đại ca ngợi và đề cao, nhưng lại thiếu đi hoàn toàn lòng trắc ẩn. Những tín hiệu tàn ác trong con người Mifuyu đều bị làm mờ đi và cô thích nghi cực kỳ tốt với xã hội. Và điều này đáng sợ biết nhường nào. Bởi những con quỷ thì dễ dàng nhận ra, còn những người như Mifuyu ngược lại có thể nhận được ngưỡng mộ, tin tưởng và là hình mẫu của thành công.
Có lẽ bởi vì vậy mà Higashino Keigo không để Mifuyu thất bại ở cuối truyện. Mọi chuyện sẽ trở nên đơn giản nếu câu chuyện khép lại chỉ như một vụ án đã được giải quyết. Nhưng khi cô tiếp tục sống, tiếp tục bước về phía trước và bỏ lại sau lưng đống đổ nát mà mình gây ra, độc giả buộc phải đối mặt với một sự thật khó chịu: ngoài đời thực, công lý không phải lúc nào cũng chiến thắng. “Ảo Dạ” không viết về việc cái ác bị trừng phạt ra sao, nó kể về cái ác được xã hội dung dưỡng như thế nào. Nó xứng đáng là một trong những tác phẩm gây ám ảnh nhất của Higashino Keigo. Bởi sau khi đọc xong, điều còn lại không phải là sự thỏa mãn tầm thường của một bí ẩn được giải đáp, mà là cảm giác bất an khi ta không biết được rằng những người như Mifuyu liệu có chỉ tồn tại trong tiểu thuyết?
