Khi nghĩ đến truyện trinh thám, chúng ta thường hình dung những vụ án mạng bí ẩn, những hung thủ biến mất không dấu vết hay những màn đấu trí căng thẳng giữa tội phạm và điều tra viên. Nhưng đời thực không phải lúc nào cũng như vậy.
Phần lớn công việc của cảnh sát cơ sở không phải truy đuổi tội phạm nguy hiểm hay phá những đại án gây chấn động. Họ tiếp xúc với những câu chuyện nhỏ hơn nhiều: một gia đình mâu thuẫn vì tiền bạc, một người già bị bỏ quên, một đứa trẻ thiếu sự quan tâm của cha mẹ, một cuộc cãi vã tưởng như vụn vặt rồi bất ngờ dẫn tới bi kịch.
Chính từ những câu chuyện như thế, Chuyện của Thâm Lam ra đời.
Thâm Lam là một cảnh sát khu vực. Những gì anh ghi lại trong cuốn sách không phải những vụ án ly kỳ được xây dựng để gây hồi hộp. Đó là 19 câu chuyện có thật mà anh từng trực tiếp chứng kiến hoặc tham gia xử lý. Có chuyện liên quan đến dưỡng lão, có chuyện về giáo dục con cái, có những vụ việc xoay quanh lòng tham, sự lạm quyền, những lựa chọn sai lầm hay những nỗ lực muộn màng để làm lại cuộc đời.
Thứ đọng lại sau mỗi câu chuyện không phải là cảm giác hồi hộp hay tò mò về hung thủ. Đó là cách Thâm Lam nhìn con người trong những tình huống rất đời thường. Anh không tô đậm cái ác, không đẩy kịch tính lên cao và cũng không đứng ở vị trí của một người phán xét. Anh chỉ kể lại những gì mình nhìn thấy. Nhưng chính sự bình thản ấy lại khiến người đọc khó quên hơn.
Bởi càng đọc, ta càng nhận ra rằng phần lớn bi kịch trong đời sống không xuất phát từ những kẻ tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Chúng thường bắt đầu từ những điều rất quen thuộc: một sự ích kỷ nhỏ, một quyết định thiếu suy nghĩ, một mối quan hệ gia đình rạn nứt, một cảm giác bất công âm ỉ kéo dài qua nhiều năm.
Ranh giới giữa người tốt và người xấu vì thế cũng trở nên mờ nhạt hơn nhiều so với những gì chúng ta thường tưởng tượng. Trong thế giới của Thâm Lam, rất ít người hoàn toàn đáng trách, nhưng cũng rất ít người hoàn toàn vô tội. Ai cũng có những hoàn cảnh riêng, những tổn thương riêng và những lựa chọn khiến cuộc đời mình rẽ sang một hướng khác.
Đó cũng là lý do cuốn sách gợi nhớ đến một tấm gương hơn là một tập hồ sơ phá án. Khi soi vào đó, người đọc không chỉ nhìn thấy những nhân vật xa lạ. Đôi khi ta bắt gặp hàng xóm của mình. Đôi khi là một người thân trong gia đình. Và đôi khi là chính bản thân mình.
Có lẽ vì vậy mà Chuyện của Thâm Lam không mang lại cảm giác hồi hộp theo nghĩa thông thường của truyện trinh thám. Nó để lại một cảm giác khác: cảm giác rằng phía sau sự bình yên của đời sống hằng ngày luôn tồn tại những câu chuyện mà chúng ta ít khi nhìn thấy, những con người đang vật lộn với khó khăn riêng của họ, và những bi kịch có thể nảy sinh từ những điều tưởng chừng nhỏ nhặt nhất.
Đọc cuốn sách này, người ta không chỉ hiểu thêm về công việc của một cảnh sát cơ sở. Người ta hiểu thêm về con người. Và đôi khi, đó mới là điều đáng suy ngẫm nhất.
