Người đàn ông đứng trước đội hành quyết rồi viết nên Ghi chép từ nhà chết
Mùa đông năm 1849, Fyodor Dostoevsky đứng trước đội hành quyết và tin rằng mình sắp chết.
Ông bị kết tội tham gia một nhóm trí thức trẻ thường tụ tập để đọc sách và thảo luận các tư tưởng bị chính quyền Nga hoàng xem là nguy hiểm. Bản án dành cho họ là tử hình. Sáng hôm ấy, các nghi thức cuối cùng đã được tiến hành. Tù nhân được mặc áo choàng trắng, một số người đã bị buộc vào cọc hành quyết, đội lính vào vị trí.
Rồi, ngay trước khi loạt đạn được khai hỏa, lệnh ân xá của Sa hoàng được mang tới.
Cuộc hành quyết chỉ là một màn kịch được dàn dựng từ đầu.
Mười năm sau, từ ký ức về những năm tháng khổ sai ở Siberia, Dostoevsky viết nên Ghi chép từ nhà chết. Cuốn sách ấy cho thấy rõ sự thay đổi của một nhà văn trẻ thành Dostoevsky mà thế giới ngày nay biết đến.
Sau lệnh ân xá, ông bị đưa tới Omsk, một trại khổ sai ở Siberia. Những người tù sống chen chúc trong các doanh trại chật hẹp, chịu đựng mùa đông khắc nghiệt, bệnh tật và sự giám sát nghiêm ngặt. Dostoevsky bị tước gần như mọi điều từng thuộc về cuộc sống cũ của mình.
Ở đó, ông sống giữa những người mà trước đây một trí thức trẻ ở St. Petersburg hầu như không có cơ hội gặp gỡ: kẻ sát nhân, tên cướp, người nông dân thất học, những người bị đày đi hàng nghìn cây số khỏi quê hương. Những người bị cả xã hội sợ hãi hay khinh miệt vẫn có thể kể chuyện cười, nhớ nhà, ghen tị, yêu thương và mơ về một cuộc đời khác.
Những gì ông nhìn thấy ở Omsk sau này trở thành chất liệu của Ghi chép từ nhà chết.
Khi cuốn sách ra đời, nhiều độc giả Nga ngạc nhiên vì lần đầu tiên đời sống trong một trại khổ sai được miêu tả với mức độ chân thực như vậy. Dostoevsky không biến những tù nhân thành quái vật. Ông cũng không cố biến họ thành những nạn nhân đáng thương. Ông ghi lại họ với tất cả những điều mâu thuẫn mà ông nhìn thấy.
Có lẽ đó là lý do cuốn sách vẫn còn sức sống cho tới hôm nay. Không phải vì nó kể lại một nhà tù ở Siberia thế kỷ XIX, mà vì nó đặt người đọc trước một câu hỏi khó hơn: ta thực sự hiểu người khác đến đâu khi chỉ nhìn họ qua tội lỗi, địa vị hay những nhãn dán mà xã hội gắn lên họ?
Những năm tháng ở Omsk sẽ còn trở lại nhiều lần trong văn chương Dostoevsky, đôi khi dưới hình dạng một nhân vật, đôi khi chỉ là một câu hỏi mà ông không ngừng theo đuổi.
Khi bị đưa tới Siberia, ông mới ngoài hai mươi tuổi và vẫn là một nhà văn trẻ với vài thành công ban đầu. Khi rời khỏi đó, ông mang theo thứ sẽ nuôi dưỡng gần như toàn bộ phần còn lại của sự nghiệp.
Ghi chép từ nhà chết là dấu vết đầu tiên của sự thay đổi ấy. Đọc cuốn sách hôm nay, ta không chỉ gặp đời sống của một nhà tù Nga thế kỷ XIX. Ta còn gặp khoảnh khắc một nhà văn đang trở thành chính mình.
