“The School of Athens” là một trong những bức bích họa nổi tiếng nhất của danh họa Raphael, đồng thời cũng là biểu tượng tiêu biểu của tinh thần Phục hưng. Trong tác phẩm này, Raphael đã thể hiện một không gian tưởng tượng nơi những nhà triết học, toán học và bác học vĩ đại của nhân loại cùng gặp gỡ, đối thoại và trao đổi tư tưởng.
Giữa rất nhiều gương mặt nổi tiếng trong tranh, có một nhân vật đặc biệt dễ thu hút sự chú ý: người đàn ông đội khăn, ở phía trái bức tranh, đang nghiêng người qua vai Pythagoras để nhìn những gì ông viết. Nhiều nhà nghiên cứu lịch sử nghệ thuật cho rằng đây là Averroes (1126-1198), triết gia Hồi giáo lỗi lạc, người có ảnh hưởng sâu rộng đến lịch sử triết học và khoa học phương Tây.
Sự xuất hiện của Averroes trong “The School of Athens” không phải là một chi tiết ngẫu nhiên. Ông được biết đến rộng rãi nhờ những công trình bình giải triết học, đặc biệt là công trình phê bình tác phẩm “De caelo et mundo” (Về Bầu trời và Thế giới) của Aristotle. Việc Raphael đưa Averroes vào một tác phẩm tôn vinh lịch sử tư tưởng nhân loại có thể xem như một sự ghi nhận sâu sắc. Ông không chỉ là hình ảnh của một cá nhân kiệt xuất, mà hình ảnh ông còn gợi nhắc đến cả một truyền thống học thuật rực rỡ của thế giới Ả Rập và Hồi giáo trong suốt nhiều thế kỷ Trung đại. Chính trong giai đoạn ấy, nhiều văn bản quan trọng của Hy Lạp cổ đại đã được sao chép, dịch thuật, chú giải và bảo tồn, để rồi tiếp tục được lưu truyền đến thời Phục hưng.
Chi tiết này cũng nhắc chúng ta nhìn lại câu chuyện quen thuộc về lịch sử khoa học và tri thức phương Tây. Người ta thường kể lịch sử ấy theo một đường thẳng đơn giản: bắt đầu từ Hy Lạp, qua La Mã, rồi đến thời kỳ Phục hưng. Nhưng thực tế, giữa những mốc ấy là cả một thiên niên kỷ vô cùng quan trọng. Nếu Tây Âu từng có giai đoạn suy giảm về tri thức khoa học, thì điều gì đã xảy ra với những cuốn sách toán học, thiên văn học và y học của thế giới cổ đại? Ai là người sao chép, gìn giữ và dịch chúng? Đâu là nơi đã bảo tồn để những di sản ấy không mất đi?
Chính từ những câu hỏi đó, ta càng thấy rõ hơn ý nghĩa về sự hiện diện của Averroes trong bức tranh “The School of Athens”. Ông là lời nhắc nhở rằng bản đồ tri thức của nhân loại chưa bao giờ chỉ thuộc về một nền văn minh duy nhất. Đó là thành quả của nhiều dân tộc, nhiều ngôn ngữ, nhiều đức tin cùng chung tay gìn giữ, bồi đắp và truyền lại.
Cuốn sách “Bản đồ tri thức” của Violet Moller sẽ mang đến một góc nhìn cần thiết: mở rộng câu chuyện lịch sử truyền thống của phương Tây bằng cách làm sáng tỏ những đóng góp to lớn của các học giả thuộc thế giới Hồi giáo cũng như các học giả Kitô giáo thời Trung đại. Cuốn sách lấp đầy khoảng trống của thiên niên kỷ thường bị bỏ quên giữa “La Mã” và “Phục hưng”, để người đọc hiểu rằng hành trình của tri thức nhân loại là một dòng chảy liên tục, được gìn giữ qua rất nhiều thế hệ.
