Khi nhắc đến Bill Gates, người ta thường nghĩ tới cuộc cách mạng máy tính cá nhân, tới Microsoft, tới các hoạt động từ thiện quy mô toàn cầu hay những dự án đầy tham vọng trong lĩnh vực y tế và giáo dục. Suốt nhiều thập kỷ, ông là biểu tượng cho niềm tin rằng khoa học và công nghệ có thể giải quyết những vấn đề tưởng như không có lời giải. Thế nhưng có một điều mà ngay cả Bill Gates cũng không thể thay đổi: cha ông mắc Alzheimer.
Trong nhiều bài viết trên GatesNotes, Bill Gates từng chia sẻ rằng một trong những trải nghiệm đau đớn nhất cuộc đời mình là chứng kiến người cha, ông William H. Gates Sr., dần đánh mất ký ức và khả năng nhận thức vì căn bệnh này. Alzheimer không chỉ làm suy giảm trí nhớ. Nó từ từ làm thay đổi con người mà gia đình từng quen thuộc. Những cuộc trò chuyện trở nên ngắt quãng, những ký ức chung dần biến mất và những điều từng rất tự nhiên, từ việc nhận ra người thân cho đến sinh hoạt hàng ngày, cũng có thể trở thành thử thách. Với nhiều gia đình, đó là cảm giác vừa quen thuộc vừa xa lạ: người mình yêu thương vẫn ở đó, nhưng con người mà mình từng biết dường như đang dần rời xa.
Chính trải nghiệm ấy đã khiến Bill Gates dành nhiều năm và hàng trăm triệu đô la để hỗ trợ các nghiên cứu về sa sút trí tuệ. Động lực của ông không chỉ đến từ sự quan tâm tới khoa học hay y tế cộng đồng, mà còn từ một mong muốn rất riêng tư: hy vọng rằng trong tương lai sẽ có ít gia đình phải chứng kiến những gì gia đình ông từng trải qua. Điều đáng chú ý là sau nhiều năm theo dõi lĩnh vực này, Gates cho biết ông chưa bao giờ cảm thấy nhiều hy vọng như hiện nay. Theo ông, những tiến bộ trong nghiên cứu Alzheimer đang diễn ra nhanh hơn so với những gì công chúng thường hình dung.
Một trong những lý do khiến ông lạc quan nằm ở khả năng chẩn đoán sớm. Trong quá khứ, Alzheimer thường chỉ được nhận diện khi các triệu chứng đã xuất hiện rõ rệt và những tổn thương trong não bộ đã tiến triển trong nhiều năm. Ngày nay, các xét nghiệm máu mới đang mở ra triển vọng phát hiện những dấu hiệu liên quan tới bệnh từ rất sớm, thậm chí trước khi người bệnh nhận thấy bất kỳ thay đổi nào trong trí nhớ hoặc hành vi. Cùng với đó, trí tuệ nhân tạo đang giúp các nhà khoa học xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ về não bộ và quá trình lão hóa, qua đó nhận ra những quy luật mà trước đây rất khó nhìn thấy. Gates cũng nhiều lần nhấn mạnh vai trò của các sáng kiến chia sẻ dữ liệu nghiên cứu trên quy mô quốc tế, bởi những căn bệnh phức tạp như Alzheimer hiếm khi có thể được giải quyết bởi một phòng thí nghiệm hay một quốc gia đơn lẻ.
Tất nhiên, những tiến bộ ấy không có nghĩa là Alzheimer đã có lời giải. Con đường từ một phát hiện khoa học tới một phương pháp điều trị hiệu quả thường kéo dài nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, lần đầu tiên sau một thời gian dài, các nhà nghiên cứu có lý do để tin rằng căn bệnh này có thể được phát hiện sớm hơn, hiểu rõ hơn và một ngày nào đó sẽ được kiểm soát hiệu quả hơn hiện nay.
Dẫu vậy, trong khi khoa học tiếp tục tiến về phía trước, hàng triệu gia đình vẫn đang đối diện với những câu hỏi rất thực tế của hiện tại. Khi nào sự đãng trí tuổi già không còn là chuyện bình thường? Làm thế nào để nhận biết những dấu hiệu đầu tiên của sa sút trí tuệ? Người thân nên chuẩn bị những gì khi một thành viên trong gia đình được chẩn đoán mắc Alzheimer? Và quan trọng hơn cả, làm thế nào để tiếp tục chăm sóc, đồng hành và giữ gìn phẩm giá cho người bệnh trong những năm tháng khó khăn ấy?
Đó cũng là khoảng trống mà hai cuốn sách Alzheimer hay chỉ là đãng trí? và 36 giờ một ngày hướng tới. Nếu những chia sẻ của Bill Gates giúp chúng ta hình dung bức tranh lớn hơn về cuộc chiến chống Alzheimer và những hy vọng mà khoa học đang mở ra, thì hai cuốn sách này lại tập trung vào những điều gần gũi hơn nhiều: cách nhận biết bệnh, cách hiểu những thay đổi mà người bệnh trải qua và cách đồng hành với họ trong đời sống hàng ngày. Bởi với phần lớn gia đình, điều cần nhất lúc này không phải là dự đoán khi nào Alzheimer sẽ được chữa khỏi, mà là biết mình có thể làm gì cho người thân ngay hôm nay.
