Khi khoái lạc trở thành một cách con người tự rèn mình
Khoái lạc có thể là một hành vi. Nhưng từ rất sớm, nó cũng đã là một câu hỏi đạo đức.
Trong tập 2 của Lịch sử tính dục, Michel Foucault đưa người đọc trở về Hy Lạp cổ đại để nhìn lại một vấn đề thường bị đọc quá nhanh: con người đã học cách nghĩ về ham muốn của mình như thế nào? Điều gì khiến một khoái cảm không dừng lại ở thân thể, mà bước vào triết học, y học, hôn nhân, giáo dục, danh dự và cả ý niệm về một đời sống đúng đắn?
Sau tập đầu tiên, nơi Foucault khảo sát quyền lực, tri thức và những diễn ngôn hiện đại quanh tính dục, Sử dụng khoái lạc chuyển hướng sang một vùng khảo cổ khác. Ở đây, ông không kể lịch sử tình dục như một câu chuyện đi từ cấm đoán tới giải phóng. Cách đặt vấn đề của Foucault lắt léo hơn: trong từng thời kỳ, con người đã biến khoái lạc thành một đối tượng cần được quan sát, điều chỉnh và rèn luyện ra sao?
Foucault đọc các văn bản triết học, y học và đạo đức Hy Lạp, từ Plato, Aristotle đến Xenophon, để xem khoái lạc được đặt vào đời sống của người công dân tự do như thế nào. Tình dục trong thế giới ấy chưa được hiểu theo các phạm trù bản sắc hiện đại, cũng không chủ yếu xuất hiện dưới hình thức tội lỗi. Nó là một lĩnh vực phải được sử dụng đúng mức.
Điều Foucault quan tâm không chỉ là con người ham muốn gì. Ông quan tâm đến cách họ học để không bị ham muốn ấy cai trị.
Với người Hy Lạp cổ đại trong phân tích của Foucault, khoái lạc gắn liền với năng lực làm chủ bản thân. Ăn uống, luyện tập, chăm sóc thân thể, quan hệ hôn nhân, quan hệ với người khác giới hay cùng giới đều có thể đi vào cùng một câu hỏi: một người tự do phải sống thế nào để không trở thành nô lệ cho chính mình?
Từ đó, “sử dụng khoái lạc” không phải lời cổ vũ buông thả. Nó là tên gọi của một nghệ thuật sống. Đạo đức, trong cách đọc này, không chỉ nằm ở những điều bị cấm. Nó nằm trong thói quen tự nhìn lại mình, tự giới hạn mình, tự uốn nắn mình trước những gì dễ kéo con người đi quá xa.
Một trong những phần đáng nhớ của cuốn sách là cách Foucault chỉ ra sự bất đối xứng trong các chuẩn mực cổ đại. Trong hôn nhân, phụ nữ bị ràng buộc bởi yêu cầu thủy chung nghiêm ngặt hơn nhiều so với đàn ông. Người đàn ông tự do có đặc quyền rộng hơn, nhưng đặc quyền ấy không đồng nghĩa với việc anh ta thoát khỏi phán xét. Điều xã hội đòi hỏi ở anh ta là sự tiết chế: không để khoái lạc làm tổn hại danh dự, vị thế và hình ảnh của một con người biết tự chủ.
Foucault cũng bàn về những quan hệ giữa nam giới trong văn hóa Hy Lạp cổ đại bằng một sự thận trọng cần thiết. Ông không áp thẳng khái niệm “tình dục đồng tính” hiện đại lên quá khứ. Thay vào đó, ông đặt các quan hệ ấy trong những mã đạo đức riêng của thời cổ: tuổi tác, địa vị, vai trò chủ động hay thụ động, lý tưởng giáo dục, phẩm giá công dân. Nhờ vậy, độc giả thấy rõ một điều: những phạm trù tưởng như tự nhiên trong đời sống tính dục thật ra luôn được lịch sử gọi tên, sắp xếp và đánh giá theo những cách khác nhau.
Vì thế, Sử dụng khoái lạc không chỉ là một cuốn sách về tình dục ở Hy Lạp cổ đại. Nó là một khảo sát về cách con người trở thành chủ thể đạo đức. Ta có ham muốn, nhưng ta cũng học cách hiểu ham muốn ấy, kể về nó, biện minh cho nó, nghi ngờ nó, và dùng nó để đánh giá chính mình.
Đọc Foucault không phải một trải nghiệm dễ chịu theo nghĩa thông thường. Ông không viết để xác nhận những câu trả lời sẵn có. Văn của ông buộc người đọc dừng lại trước những từ tưởng đã rõ: tự do, khoái lạc, đạo đức, bản sắc, chuẩn mực. Sau mỗi khái niệm ấy là một lịch sử dài của quyền lực, tri thức, thói quen và tự diễn giải.
Nhưng chính ở đó, Lịch sử tính dục còn giữ được sức mạnh của nó. Foucault không hỏi ta nên sống theo chuẩn mực nào. Ông hỏi những chuẩn mực ấy đã được tạo ra ra sao, và từ bao giờ ta bắt đầu nhìn chính mình qua chúng.
Nhận xét về Foucault và Lịch sử tính dục
“Không nghiên cứu ngắn gọn nào có thể bao quát hết được sự phong phú, phức tạp và chi tiết trong cuộc thảo luận của Foucault… tinh tế và sâu sắc.”
The New York Review of Books
The New York Review of Books
