Trong lịch sử văn học phương Tây, Odyssey gần như luôn được xem là thiên sử thi của sự trở về. Sau hai mươi năm lưu lạc, Odysseus cuối cùng cũng đặt chân lên Ithaca, đoàn tụ với Penelope và Telemachus, đồng thời tái lập trật tự cho vương quốc của mình. Chính kết cấu ấy khiến Joseph Campbell xem Odyssey là một trong những hình mẫu hoàn chỉnh nhất của Hành trình Anh hùng, nơi nhân vật sau khi vượt qua thử thách sẽ mang ân sủng trở về để khôi phục cộng đồng. Tuy nhiên, cách đọc này chủ yếu quan tâm đến hình thức của hành trình mà chưa thực sự trả lời một câu hỏi quan trọng hơn: con người trở về Ithaca có còn là con người đã từng rời Ithaca hay không? Nếu chiến tranh không chỉ phá hủy thành phố, gia đình và trật tự xã hội mà còn làm biến đổi cấu trúc tâm lý của người sống sót, thì hành trình trở về không còn đơn thuần là sự dịch chuyển trong không gian địa lý mà trở thành một cuộc kiếm tìm căn tính. Đặt vấn đề theo hướng ấy, Odyssey không chỉ là câu chuyện về sự trở về quê hương mà còn là câu chuyện về sự bất khả của việc trở về với chính bản ngã trước chiến tranh.
Từ góc nhìn của tâm lý học phân tích Carl Gustav Jung, con người không tồn tại như một thực thể cố định mà luôn vận động trong quá trình cá nhân hóa , tức tiến trình hướng tới sự toàn vẹn của bản ngã thông qua việc đối diện và hòa giải những xung đột giữa ý thức và vô thức. Mục tiêu cuối cùng của tiến trình ấy là cái tôi, trạng thái mà các phương diện khác nhau của tâm thức không còn đối kháng mà đạt đến sự thống nhất nội tại. Nếu Campbell nhìn thấy ở Odyssey một hành trình khép kín với điểm kết thúc là Ithaca, thì Jung gợi mở một khả năng diễn giải khác: Ithaca không chỉ là quê hương của Odysseus mà còn là biểu tượng của Cái tôi, của một trạng thái nguyên vẹn mà ông từng sở hữu trước khi chiến tranh làm tan rã cấu trúc tinh thần ấy. Trong cách đọc này, điều Odysseus tìm kiếm suốt hai mươi năm không chỉ là một hòn đảo giữa biển Aegea, mà còn là khả năng trở về với con người mình từng là trước khi Troy sụp đổ.
Điều đáng chú ý là Homer không mở đầu Odyssey bằng một vị anh hùng chiến thắng, mà bằng hình ảnh một con người cô độc trên đảo Ogygia, ngày ngày ngồi nhìn về phía chân trời trong nỗi nhớ quê hương. Hình ảnh ấy tạo nên một nghịch lý cơ bản của toàn bộ thiên sử thi. Người từng nghĩ ra kế hoạch Ngựa Gỗ, người góp phần kết thúc cuộc chiến nổi tiếng nhất trong thần thoại Hy Lạp, giờ đây lại hiện lên như một kẻ bất lực trước chính cuộc đời mình. Nếu đọc theo logic sử thi truyền thống, đây chỉ là khoảng lặng trước khi người anh hùng tiếp tục cuộc phiêu lưu. Tuy nhiên, dưới ánh sáng của Jung, trạng thái ấy phản ánh một sự đứt gãy sâu sắc hơn nhiều. Odysseus không chỉ bị mắc kẹt giữa biển cả mà còn bị mắc kẹt giữa hai phiên bản của chính mình: con người từng rời Ithaca hai mươi năm trước và con người được chiến tranh tạo ra.
Trước khi đến Troy, Odysseus là hiện thân của một căn tính ổn định. Ông là vua của Ithaca, là chồng của Penelope, là cha của Telemachus và là một thủ lĩnh được kính trọng trong liên minh Hy Lạp. Quan trọng hơn, ông hiểu rõ vị trí của mình trong thế giới và tin tưởng vào hệ giá trị đang dẫn dắt cuộc đời mình. Việc tham gia cuộc chiến không chỉ là nghĩa vụ chính trị mà còn là lựa chọn đạo đức. Ông tin rằng mình chiến đấu để khôi phục công lý sau vụ Helen bị bắt cóc, để bảo vệ trật tự gia đình và để xây dựng một di sản xứng đáng cho con trai. Chính niềm tin ấy tạo nên điều Jung gọi là mặt nạ xã hội (persona), tức cấu trúc tâm lý giúp cá nhân định vị bản thân trong đời sống xã hội. Mặt nạ xã hội không phải một lớp mặt nạ giả tạo mà là hình thức con người sử dụng để kết nối với thế giới, để xác lập vai trò, trách nhiệm và ý nghĩa tồn tại của mình. Đối với Odysseus, mặt nạ xã hội của một vị vua chính trực, một người chồng trung thành và một chiến binh chiến đấu vì chính nghĩa đã tạo thành nền móng cho toàn bộ căn tính trước chiến tranh.
Nhưng chiến tranh không chỉ cướp đi thời gian. Nó phá hủy chính những giá trị từng nâng đỡ mặt nạ xã hội ấy. Hậu quả lớn nhất của chiến tranh không phải thương tích trên cơ thể mà là sự sụp đổ của thế giới quan, tức toàn bộ hệ thống niềm tin giúp con người lý giải thế giới. Khi Troy thất thủ, Odysseus buộc phải đối diện với một sự thật mà ông chưa từng hình dung khi rời Ithaca. Cuộc chiến được nhân danh công lý lại kết thúc bằng việc hủy diệt một thành phố. Lý tưởng bảo vệ gia đình lại tạo ra vô số gia đình tan vỡ. Di sản mà ông hy vọng để lại cho Telemachus không phải là vinh quang mà là ký ức về một nền văn minh bị thiêu rụi. Chính khoảnh khắc ấy đánh dấu sự tan rã của mặt nạ xã hội. Không phải vì Odysseus thay đổi nghề nghiệp hay địa vị xã hội, mà vì những niềm tin từng giúp ông nhận diện chính mình đã không còn đủ sức tồn tại trước thực tại của chiến tranh.
Ở đây, Jung gặp gỡ các nghiên cứu hiện đại về chấn thương tâm lý. Chấn thương không đơn thuần là ký ức về bạo lực, mà là trạng thái trong đó con người không còn có thể duy trì những giả định nền tảng từng giúp họ hiểu thế giới. Người lính hậu chiến không chỉ nhớ những gì đã xảy ra mà còn mất khả năng tin rằng cuộc đời vẫn vận hành theo trật tự đạo đức quen thuộc. Tuy nhiên, nếu Phê bình chấn thương chủ yếu mô tả hậu quả của sự đổ vỡ ấy, Jung đi xa hơn khi chỉ ra rằng khoảng trống do mặt nạ xã hội để lại sẽ không bao giờ tồn tại lâu. Khi cấu trúc ý thức mất đi khả năng kiểm soát, phần vô thức bị kìm nén sẽ bắt đầu trỗi dậy để chiếm lĩnh đời sống tinh thần. Nói cách khác, sự sụp đổ của mặt nạ xã hội không phải kết thúc của hành trình mà là điểm khởi đầu cho sự xuất hiện của một con người khác.
Chính từ đây, toàn bộ cuộc hải hành của Odysseus có thể được đọc như một cuộc du hành trong vô thức. Biển cả trong Odyssey không chỉ là không gian vật lý nối Troy với Ithaca mà còn là hình ảnh cổ mẫu của tầng vô thức tập thể. Trong biểu tượng học của Jung, nước luôn gắn với những gì sâu kín, nguyên sơ và nằm ngoài khả năng kiểm soát của ý thức. Việc Odysseus liên tục bị cuốn khỏi hải trình, trôi dạt giữa những hòn đảo kỳ lạ và không bao giờ đi theo một đường thẳng vì thế không chỉ phản ánh cơn thịnh nộ của Poseidon mà còn phản ánh trạng thái của một chủ thể đã đánh mất trung tâm tinh thần. Ông không còn biết mình đang đi về đâu bởi điều ông thực sự tìm kiếm không phải một bến cảng mà là chính bản thân mình.
Đảo Hoa Sen là dấu hiệu đầu tiên cho thấy sự đổ vỡ ấy. Trong cách đọc truyền thống, đây là nơi những người ăn hoa sen quên mất quê hương và từ chối trở về. Nhưng dưới góc nhìn Jung, điều đáng chú ý hơn nằm ở chính khát vọng được quên. Con người chỉ mong muốn xóa bỏ ký ức khi ký ức đã trở thành một gánh nặng không thể chịu đựng. Hoa sen vì thế không đơn thuần là phép thuật mà tượng trưng cho cám dỗ của sự lãng quên, cho ham muốn cắt đứt hoàn toàn với quá khứ để tránh phải đối diện với những gì chiến tranh đã để lại trong tâm thức. Điều Odysseus chống lại ở đây không chỉ là sức mạnh của loài cây huyền thoại mà còn là cám dỗ từ bỏ chính lịch sử của bản thân. Nếu đồng đội ông sẵn sàng ở lại vì không còn muốn nhớ mình là ai, thì Odysseus vẫn cố kéo họ trở lại con thuyền bởi ông hiểu rằng đánh mất ký ức cũng đồng nghĩa với việc đánh mất khả năng tái cấu trúc bản ngã. Dẫu vậy, hành động ấy chưa phải chiến thắng. Nó chỉ chứng minh rằng cuộc xung đột giữa ý thức và vô thức đã bắt đầu, và từ thời điểm ấy, mỗi quái vật, mỗi hòn đảo và mỗi thử thách trên biển sẽ không còn là những chướng ngại vật bên ngoài, mà trở thành những hình ảnh khác nhau của cuộc khủng hoảng đang diễn ra trong chính tâm thức người anh hùng.
---
Nếu muốn đi xa hơn những gì bài viết vừa gợi mở, Con người và biểu tượng là một điểm khởi đầu rất đáng đọc. Jung sẽ giúp bạn nhìn những hình tượng quen thuộc trong thần thoại dưới một góc độ hoàn toàn khác, và cũng từ đó thấy Odyssey có nhiều tầng nghĩa hơn một câu chuyện về hành trình trở về.
