Trong làn sóng sách địa chính trị vài năm gần đây, Kết thúc chỉ là khởi đầu (The End of the World Is Just the Beginning) của Peter Zeihan gây chú ý nhờ tham vọng bao quát gần như toàn bộ lịch sử, kinh tế và tương lai của thế giới trong một khung giải thích duy nhất. Cuốn sách mang giọng điệu gần với các tác phẩm phổ thông như Sapiens của Yuval Noah Harari: nhiều khẳng định lớn, nhịp triển khai nhanh, cách kể chuyện linh hoạt và dễ tiếp cận .
Zeihan dựng lên một kịch bản rất mạnh: toàn cầu hóa sẽ đảo chiều nhanh chóng, kéo theo một giai đoạn xáo trộn kinh tế và địa chính trị trên diện rộng. Đây là dự báo có biên độ lớn, thậm chí có phần cực đoan. Trong thế giới mà ông phác họa, thương mại quốc tế suy giảm mạnh, chuỗi cung ứng bị phá vỡ, nhiều khu vực đối mặt với khủng hoảng lương thực và năng lượng. Một số viễn cảnh được đẩy xa đến mức gợi ra hình ảnh các nền kinh tế bị phân mảnh thành những khối khu vực tách biệt, vận hành trong điều kiện thiếu ổn định .
Cách tiếp cận phù hợp với cuốn sách này thiên về đọc như một kịch bản rủi ro hơn là một bản dự báo chính xác. Giá trị của nó nằm ở việc buộc người đọc hình dung điều gì có thể xảy ra nếu những điều kiện nền tảng của toàn cầu hóa cùng lúc suy yếu. Hệ thống thương mại hiện đại vốn được xây dựng trên một cấu trúc phức tạp và tinh chỉnh, nơi các mắt xích phụ thuộc lẫn nhau ở mức độ cao. Khi hệ thống này chịu một cú sốc đủ lớn, khả năng đứt gãy dây chuyền trở nên hiện hữu. Đại dịch Covid-19 từng cho thấy chỉ một biến cố cũng đủ khiến chuỗi cung ứng toàn cầu chao đảo. Một xung đột quy mô lớn giữa các cường quốc hoàn toàn có thể tạo ra hiệu ứng sâu hơn .
Hai trụ cột trong lập luận của Zeihan là suy giảm nhân khẩu học và sự rút lui của Mỹ khỏi vai trò bảo trợ hệ thống toàn cầu. Trong đó, yếu tố nhân khẩu học mang tính nền tảng và khó đảo ngược. Nhiều nền kinh tế lớn đang bước vào giai đoạn già hóa nhanh, lực lượng lao động thu hẹp, áp lực phúc lợi gia tăng. Phần lớn các kịch bản kịch tính trong sách lại dựa vào giả định rằng Mỹ sẽ không tiếp tục duy trì vai trò đảm bảo an ninh cho các tuyến thương mại quốc tế. Đây là giả định gây nhiều tranh luận, bởi nó kéo theo hàng loạt quyết định có chi phí lớn đối với chính Mỹ và các đồng minh .
Trong cách nhìn của Zeihan, hệ thống toàn cầu hiện tại có độ “mong manh” cao. Nhiều phân tích được xây dựng trên tiền đề rằng các chuỗi cung ứng khó thích ứng khi bị gián đoạn. Các khả năng thay thế về công nghệ, tái cấu trúc sản xuất hay điều chỉnh chính sách xuất hiện nhưng chưa chiếm vị trí trung tâm. Diễn biến thực tế trong những năm gần đây cho thấy khả năng thích ứng của hệ thống có thể lớn hơn dự đoán, từ việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng đến thay đổi công nghệ sản xuất trong thời gian tương đối ngắn .
Dù không phải mọi dự báo đều thuyết phục, cuốn sách vẫn tạo ra một áp lực suy nghĩ rõ rệt. Nó buộc người đọc nhìn lại những điểm yếu của hệ thống hiện tại, từ an ninh hàng hải, năng lượng cho đến lương thực. Nó đặt ra câu hỏi về mức độ phụ thuộc giữa các nền kinh tế và về khả năng chịu đựng của hệ thống trước những cú sốc lớn. Ngay cả khi toàn cầu hóa chỉ chậm lại thay vì đảo chiều hoàn toàn, những điều chỉnh đi kèm vẫn đủ để làm thay đổi sâu sắc cách thế giới vận hành.
Đặt trong tương quan với các đầu sách cùng chủ đề, Kết thúc chỉ là khởi đầu đi xa hơn Tù nhân của địa lý (Prisoners of Geography) của Tim Marshall. Marshall tập trung vào việc giải thích cách địa lý định hình hành vi quốc gia, trong khi Zeihan sử dụng nền tảng đó để xây dựng một kịch bản về sự tái cấu trúc của toàn bộ hệ thống kinh tế toàn cầu. So với các cuốn sách mang tính mô tả hoặc phân tích lịch sử, cách tiếp cận này giàu tính giả định hơn, đồng thời cũng dễ tạo ra những tranh luận trái chiều.
Cuốn sách cần được đọc với một khoảng cách nhất định. Những dự báo trong đó đáng để cân nhắc nghiêm túc, nhưng không nhất thiết phải được hiểu theo nghĩa tuyệt đối. Trong lịch sử, nhiều kịch bản bi quan đã không diễn ra theo cách được mô tả, song chúng vẫn đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các hệ thống điều chỉnh trước khi rơi vào khủng hoảng .
Về tác giả
Peter Zeihan là một chuyên gia địa chính trị người Mỹ, từng làm việc tại Stratfor – tổ chức phân tích chiến lược nổi tiếng. Ông được biết đến với khả năng kết nối địa lý, nhân khẩu học và kinh tế thành những lập luận rõ ràng, dễ tiếp cận với độc giả phổ thông. Các tác phẩm của Zeihan thường mang giọng điệu trực diện, giàu tính khái quát và hướng tới việc giải thích các xu hướng lớn của thế giới. Ngoài Kết thúc chỉ là khởi đầu, ông còn là tác giả của The Accidental Superpower và The Absent Superpower, hai cuốn sách tiếp tục khai thác vai trò của Mỹ trong cấu trúc quyền lực toàn cầu thế kỷ XXI.
