Càng lớn mình càng thấy câu chuyện Adam và Eve ít giống một câu chuyện về tội lỗi, mà giống một câu chuyện về ham muốn hơn.
Điều lạ là hai con người đầu tiên trong Kinh Thánh gần như đã có mọi thứ. Họ sống trong một khu vườn mà mọi nhu cầu đều được đáp ứng, không phải lao động để sinh tồn, không phải lo lắng cho ngày mai, cũng chẳng phải cạnh tranh với bất kỳ ai. Thế nhưng toàn bộ câu chuyện lại xoay quanh thứ họ không có: một cái cây mà họ bị cấm đến gần.
Nếu nhìn kỹ, trái cấm không hẳn hấp dẫn vì bản thân nó. Kinh Thánh không nói đó là thứ quả ngon nhất trong vườn Địa Đàng, cũng không cho thấy nó khác biệt về mặt vật chất so với những loại quả khác. Điều khiến nó trở nên đặc biệt nằm ở chỗ đó là thứ Adam và Eve không được phép chạm tới.
Thực ra điều làm mình băn khoăn nhất là họ không hề đói. Họ cũng không thiếu thứ gì để sống. Vậy mà họ vẫn muốn nhiều hơn. Đọc đến đây, mình có cảm giác ham muốn không phải lúc nào cũng sinh ra từ sự thiếu thốn. Đôi khi nó xuất hiện từ chính khoảnh khắc ta nhận ra vẫn còn một cánh cửa chưa mở, một vùng đất chưa đặt chân tới, một điều gì đó người khác bảo rằng mình không nên biết.
Con rắn trong câu chuyện hiểu rất rõ điều ấy. Nó không hứa hẹn thức ăn hay sự sung túc, mà đánh vào một thứ sâu hơn nhiều:
“Mắt các người sẽ mở ra và các người sẽ nên như Thượng Đế.”
Sức hấp dẫn của lời dụ dỗ ấy có lẽ nằm ở cảm giác rằng vẫn còn một điều gì đó mình chưa biết, chưa trải nghiệm, chưa chạm tới. Và một khi ý nghĩ đó xuất hiện, khu vườn vốn đang đầy đủ bỗng trở nên không còn đủ nữa.
Adam và Eve cuối cùng vẫn hái trái cấm. Nhưng điều đáng chú ý là câu chuyện không kết thúc ở khoảnh khắc ham muốn được thỏa mãn. Nó thực sự bắt đầu từ đó.
Ngay sau khi đạt được điều mình muốn, họ không bước vào trạng thái hạnh phúc vĩnh cửu. Thay vào đó là sự lo sợ, sự xấu hổ và ý thức về sự bất toàn của chính mình. Cái họ nhận được không phải quyền năng thần thánh, mà là nhận thức rằng thế giới không còn đơn giản như trước.
Đọc đến đây mình nhớ tới Arthur Schopenhauer, dù không biết ông có từng nghĩ về Adam và Eve theo cách này hay không. Trong một nhận định nổi tiếng, ông viết:
“Cuộc đời dao động như một con lắc, qua lại giữa đau khổ và chán chường.”
Schopenhauer cho rằng khi chưa có thứ mình muốn, con người đau khổ vì khao khát. Khi đạt được nó, cảm giác thỏa mãn lại nhanh chóng phai nhạt, nhường chỗ cho sự trống rỗng hoặc một ham muốn mới. Câu chuyện Adam và Eve dường như vận hành theo đúng logic đó. Trước khi ăn trái cấm, họ bị ám ảnh bởi điều mình chưa có. Sau khi ăn trái cấm, họ không tìm thấy một thiên đường mới. Họ chỉ phát hiện ra rằng ham muốn vừa được thỏa mãn đã lập tức mở đường cho những bất an khác.
Có lẽ đó cũng là điều vẫn đang diễn ra trong cuộc sống hiện đại. Nhiều khi thứ khiến ta mất ngủ không phải điều mình đang có, mà là điều người khác đang có. Một công việc tốt hơn, một vị trí cao hơn, một sự công nhận mà ta tin rằng chỉ cần đạt được nó thì mọi thứ sẽ ổn. Nhưng thực tế thường không đơn giản như vậy. Rất nhiều mục tiêu từng khiến ta thao thức cuối cùng lại trở thành điều quen thuộc chỉ sau một thời gian ngắn, và khoảng trống cũ chưa kịp biến mất thì một khoảng trống mới đã xuất hiện.
Bởi vậy, mình luôn thấy hình ảnh bị đuổi khỏi vườn Địa Đàng có gì đó rất gần với con người hiện đại. Nó không chỉ là câu chuyện về sự trừng phạt. Nếu đọc theo một cách khác, đó còn là câu chuyện về khoảnh khắc con người lần đầu tiên nhận ra rằng mình có thể ham muốn nhiều hơn những gì đang có, và từ lúc ấy, sự bình yên tuyệt đối trở thành thứ không còn dễ tìm lại được nữa.
Có lẽ vì thế mà câu chuyện này vẫn còn được kể suốt hàng nghìn năm. Không hẳn vì trái táo hay con rắn, mà vì mỗi người đều có một “trái cấm” của riêng mình, một thứ luôn nằm ở phía bên kia của ranh giới và khiến ta tin rằng chỉ cần chạm tới nó, mọi thứ sẽ khác.
Một phần của cách nhìn ấy được Frédéric Lenoir bàn tới trong Triết học về ham muốn, cuốn sách lần theo lịch sử của ham muốn từ thần thoại, tôn giáo đến triết học và đời sống hiện đại.
