Trên ban thờ gia tiên, nơi đình chùa cổ kính, bao nhiêu biểu tượng và linh vật ta vẫn bắt gặp hằng ngày. Nhưng liệu có mấy ai hiểu tường tận thông điệp mà tổ tiên gửi gắm qua những hình họa ấy?
Tại sao Rồng, Phượng, Ngũ Hổ, Long Mã hay Sư tử lại trở thành những linh vật bảo hộ đầy uy nghiêm? Triết lý về Phúc - Thọ, Âm Dương, Bát Quái hay chữ Vạn ẩn chứa điều gì trong nhân sinh quan người Việt? Và những vật dụng quen thuộc như bài vị, ngai rồng, bát bửu, chuông, khánh, trống, kiệu... đóng vai trò ra sao trong những lễ rước hay nghi thức?
Cuốn sách "Biểu tượng, phù hiệu và đồ thờ của người An Nam" của Gustave Dumoutier chính là chiếc chìa khóa để giải mã những "mật mã" văn hóa ấy, gói gọn trong ba trụ cột tinh thần chính:
1. Hệ thống triết lý – "Bản thiết kế" của Vũ trụ
Đó là nơi người Việt ký thác khát vọng về sự vẹn toàn và luân hồi. Từ vòng tròn Âm Dương (Thái cực) biểu trưng cho sự chuyển động không ngừng của vạn vật, đến những ký hiệu trừu tượng như Hà Đồ, Lạc Thư hay Bát Quái – những "công thức" định hình thế giới quan của tiền nhân. Đó còn là những chữ Phúc, chữ Thọ, chữ Vạn được chạm trổ, thêu dệt đầy tinh tế, vừa là khát vọng về sự may lành, sống thọ, vừa là biểu tượng của sự giải thoát và toàn hảo.
2. Hệ thống linh vật – Những bậc bảo hộ quyền uy
Không gian tâm linh không thể thiếu những "vệ thần" mang theo sức mạnh siêu nhiên. Hình tượng Rồng (Long) – linh vật ngậm điềm lành, Phượng – loài chim báo hiệu thái bình, Rùa (Quy) – biểu tượng của tuổi thọ và sự trường tồn, Long Mã – biểu tượng của nền văn minh, hay sự dũng mãnh của Ngũ Hổ (hổ vàng, xanh, đỏ, đen, trắng) và Sư tử... Tất cả không chỉ là họa tiết trang trí, mà là những thực thể mang năng lượng bảo hộ, xua tan tà khí và trấn giữ sự bình yên cho gia trạch.
3. Khí cụ nghi lễ – "Cầu nối" giữa cõi thực và cõi thiêng
Mỗi vật dụng trên ban thờ đều ẩn chứa những thông điệp riêng. Bài vị, Ngai rồng, Bát bửu là nơi lưu giữ tôn ty và lòng thành kính. Những âm thanh từ tiếng Chuông, Cồng chiêng, Trống, Khánh đá không chỉ là tín hiệu báo canh giờ, mà còn là thanh âm thức tỉnh lòng người. Những đoàn rước với Phướn, Võng, Kiệu, Lọng, Đồ lỗ bộ... chính là cách người xưa tái hiện thế giới tâm linh một cách hữu hình và rực rỡ.
Cuốn sách "Biểu tượng, phù hiệu và đồ thờ của người An Nam" của Gustave Dumoutier là tài liệu nghiên cứu dân tộc học tiêu biểu, tác phẩm dẫn lối độc giả khám phá "từ điển văn hóa" của người Việt cuối thế kỷ XIX, từ những biểu tượng triết học trừu tượng cho đến khí cụ thờ cúng hữu hình. Qua đó mở ra hành trình chiêm nghiệm và trân trọng những giá trị tâm linh đã định hình bản sắc của chúng ta.
