Moses Trên Bình Nguyên: "Nếu tâm niệm của một người đủ chân thành, nước biển sẽ rẽ ra trước mặt, tạo thành một con đường khô ráo để cậu đi qua.”
Cuối năm ngoái, có một cuốn văn học Trung Quốc ra mắt, tựa đề là "Moses Trên Bình Nguyên", làm mình không khỏi bỡ ngỡ, băn khoăn về những cái tên. Tại sao lại có một chữ rất không Trung Quốc trong một tác phẩm của nhà văn Trung Quốc? Với trí tưởng tượng hạn hẹp bấy giờ, mình hình dung tác giả sẽ viết về một người nước ngoài ở đại lục, hoặc ngược lại, một người Hoa ở tây phương. Chỉ có như thế chữ Moses mới có vẻ ăn nhập. Tuy nhiên, câu chuyện tác giả kể hóa ra lại chẳng liên quan gì đến tha hương cầu thực. Mình đã có cơ hội khám phá "Moses Trên Bình Nguyên" sau khi may mắn nhận được từ dịch giả Lục Hương, trong một đợt tặng sách ngẫu nhiên thông qua Nhã Nam Reading Club.
Trước tiên, xin nói về hình thức. Moses Trên Bình Nguyên là một tuyển tập truyện ngắn và vừa, dài gần 400 trang của nhà văn Song Tuyết Đào. Đây không những là tựa đề cuốn sách, mà còn là tên của một truyện vừa bên trong cuốn sách. Truyện vừa này chiếm hơn 1 phần 3 dung lượng tác phẩm nên việc trở thành gương mặt đại diện trên trang bìa âu cũng là dễ hiểu. Còn về Moses, sở dĩ có một từ rất tây như thế là vì trong truyện có nhắc đến huyền thoại Moses rẽ nước biển, một huyền thoại vô cùng nổi tiếng của người Israel.
Truyện vừa Moses Trên Bình Nguyên đưa chân người đọc đến với phố Diễm Phấn, thuộc thành phố Thẩm Dương, tỉnh Liêu Ninh, đông bắc Trung Quốc vào những năm 90 thế kỷ trước. Trang Thụ và Lý Phỉ là hai đứa trẻ ở chung một khu, cùng học cùng chơi và cùng lớn lên với nhau trong nhiều năm. Cha mẹ của chúng đều là những công nhân bình thường trong nhà máy quốc doanh, với mức lương ổn định từ chính sách Bát Cơm Sắt của nhà nước. Cuộc sống êm đềm kéo dài không bao lâu thì những biến động thời cuộc dần lên đến đỉnh điểm. Sau vài thập kỷ vận hành nền kinh tế tập trung, nhà nước bao nuôi hầu hết mọi lĩnh vực, thì hiệu quả ngày càng không theo kịp kỳ vọng. Trung Quốc quyết định thay đổi sang nền kinh tế thị trường để hội nhập với thế giới và chuyển mình phát triển. Chính từ bước ngoặt cải cách này, Bát Cơm Sắt bị thu hẹp theo số lượng nhà máy quốc doanh bị đóng cửa. Làn sóng sa thải công nhân lan ra khắp nơi như một điều tất yếu, biến thủ phủ công nghiệp sầm uất phía đông bắc Trung Quốc thành vùng đất lạc loài với vô số người thất nghiệp và những tội ác âm thầm nảy sinh.
Hai đứa trẻ ngây thơ Trang Thụ và Lý Phỉ cũng không thoát khỏi số phận bị dòng chảy thời đại cuốn đi như cha mẹ của chúng. Trong khi cha con Lý Phỉ rời khỏi khu nhà tập thể, lưu lạc đến xứ khác để tìm kế sinh nhai và vướng vào những chuyện phi pháp, thì gia đình Trang Thụ chớp lấy thời cơ lúc đổi mới còn tranh sáng tranh tối, gầy dựng doanh nghiệp riêng, chẳng mấy chốc đã thành tầng lớp thượng lưu.
Mười mấy năm sau ngày ly biệt, hai đứa trẻ năm nào giờ đã trưởng thành. Trang Thụ không còn là cậu bé hay đánh bạn ở trường và lười học ở nhà, mà đã là một viên cảnh sát thông minh, mẫn cán. Trong khi lật lại một vụ án giết người cướp của liên hoàn nhiều năm trước, Trang Thụ vô tình tìm ra manh mối người bạn thanh mai trúc mã đã biệt tích lâu nay, chính là Lý Phỉ. Lý Phỉ của quá khứ là một cô bé tràn đầy năng lượng như một ngọn lửa, nhưng Lý Phỉ của hiện tại gần như chỉ còn là một hòn than âm ỉ bị giam cầm trong những tội lỗi và một thân thể tàn tật sau biến cố có liên quan đến vụ án mà Trang Thụ điều tra. Xa cách bao tháng ngày, trải qua bao thăng trầm, đôi bạn không ngờ lại hội ngộ trong hoàn cảnh éo le, với một bên là kẻ chấp pháp đang truy tìm chân tướng, một bên là kẻ tội phạm đang lẩn trốn ánh sáng của thế giới mà đáng lẽ cô phải thuộc về.
Câu chuyện kết thúc bằng một sự bỏ ngỏ, không tập trung vào câu hỏi ai là kẻ đã thực sự gây ra vụ án liên hoàn kia. Điều đó cuối cùng dẫn độc giả đến với những suy ngẫm thân phận con người trong vận mệnh của thời cuộc.
Thời thế tạo anh hùng, và cũng tạo tội nhân, nhưng bất kể kết quả thế nào, ranh giới giữa thiện và ác rất nhạt nhòa và phức tạp, không đơn giản là một lựa chọn sẽ đưa ai đó thành người tốt hay kẻ xấu. Có những con người vì bị thời thế bỏ rơi và nghiền nát mà thành loài dế giun nguy hại trong mắt những kẻ đã leo lên bánh xe của thời thế và khoác bộ áo giống loài văn minh. Trong phân cảnh khép lại câu chuyện diễn ra trên một mặt hồ phẳng lặng, Trang Thụ muốn đưa Lý Phỉ thoát khỏi bóng tối, nhưng không biết rằng đôi chân của cô đã bị liệt và không thể tiến về phía cậu. Lý Phỉ đưa ra một yêu cầu, nếu Trang Thụ có thể thực hiện phép màu như Moses, rẽ nước hồ để cứu rỗi cô, cô sẽ tiến về phía cậu bằng tất cả sức lực của ngọn lửa năm xưa còn sót lại.
Cái kết đầy ám ảnh của Moses Trên Bình Nguyên là liều thuốc dẫn không thể tốt hơn để độc giả đi tiếp vào những câu chuyện khác nhau trong phố Diễm Phấn. 9 truyện ngắn tiếp theo cũng được xây dựng quanh mốc thời gian thập niên 90 của thế kỷ 20, trùng với những năm tháng Song Tuyết Đào lớn lên tại chính thành phố Thẩm Dương. Ông viết như một cách khai quật lại ký ức, khảo sát những nỗi niềm tuyệt vọng và hy vọng của thế hệ cha anh ở đây, và sau cùng là bảo tồn tất cả những điều ấy vào văn chương, để duy trì sự kết nối của hiện tại và quá khứ. Trong những truyện ngắn như Đại Sư, Vô Lại, ta bắt gặp những con người chịu nhiều tổn thương và mất mát do thời cuộc, dẫn đến một ý chí tê liệt như người cha chỉ biết đánh cờ để rồi mất cả vợ lẫn mục đích sống, hay người chú chỉ biết rượu chè gái gú sống mòn qua ngày trong những nhà máy tồi tàn. Còn với những truyện ngắn như Bạn Tôi Andrei, Yên Nghỉ, Bắn Lén, ta lại chạm trán những thanh niên sinh ra giữa cuộc cải cách, lớn lên trong một xã hội ngày một hối hả, không còn chỗ dung dưỡng cho những tâm hồn mơ mộng. Có kẻ học được cách thích nghi để hòa nhập guồng quay mới, tiến thân trên bước đường công danh, nhưng cũng có kẻ vĩnh viễn bị mắc kẹt trong khe cửa của buổi giao thời rồi bị lãng quên hoặc chết đi mà không ai nhớ đến. Người Què, Đường Lớn, Đi Khỏi Leningrad, Rơi Tự Do thì vẽ ra những bức tranh đầy hoài niệm về một thời tuổi trẻ, với những khát vọng, tò mò và liều lĩnh trong hành trình khám phá thế gian rộng lớn. Ở đó ta chứng kiến những chuyện tình vụng về ngô nghê như những loài quả dại chưa kịp chín thì đã rụng. Những tâm tư bất định trước một tương lai vô định. Những nuối tiếc mơ hồ sau những dĩ vãng mờ mịt.
Mỗi nhân vật của Song Tuyết Đào đều giống như những bản sao tuổi thơ của ông. Họ cùng ngồi với ông trên những chiếc kháng để sưởi ấm giữa cái lạnh cắt da cắt thịt của vùng đông bắc. Họ cùng chia sẻ với ông ký ức về một thời cơ cực, dù là về thể xác hay tâm hồn. Họ cùng sớm nhận thức ra những gánh nặng của thân phận con người và đối diện với chúng một cách dũng cảm nhất. Con người của họ được bộc lộ chân thực bằng ngôi kể chuyện thứ nhất. Không hoa mỹ, không vòng vo, không đánh đố. Văn của Song Tuyết Đào lạnh lùng và trực diện, có thể ví như dòng nước từ một con sông băng: nó sẽ trôi thẳng vào thực quản của kẻ nào dám uống và rồi không để lại bất cứ dư vị gì nhưng lại làm lòng dạ kẻ đó bừng tỉnh trong sự buốt giá tột cùng để tưởng nhớ về những gì bản thân đã đánh mất.
Để thay lời kết cho bài giới thiệu này, có một fact về Song Tuyết Đào mình nghĩ là vô cùng lý thú với những người thích theo nghiệp viết văn. Song Tuyết Đào viết lách từ khi ông mới học lớp 1, nhưng không phải vì đam mê hay thiên bẩm gì xui khiến ông, mà do người thân bảo ông viết. Thế là từ đó ông cứ ghi chép đều đặn như việc người ta đánh răng hay rửa mặt, dù cho những thứ ông viết có tủn mủn, vô vị và lủng củng tới đâu. Lớn lên một chút, ông có những giai đoạn chán viết, không đụng vào bút trừ khi làm bài ở trường, nhưng ông vẫn duy trì việc đọc. Có gì đọc nấy, không từ một thể loại nào. Chính thói quen đọc đã giúp ông không mai một kỹ năng kể chuyện dù có bỏ bê sáng tác bao lâu.
Đến một lúc nào đó thích hợp, ông bỗng nhiên muốn viết và đã quyết định viết trở lại, chăm chỉ, bền bỉ, với mục tiêu giản dị là gìn giữ kỷ niệm phố Diễm Phấn ông từng gắn bó, nơi bây giờ đã bằng san bằng và nhường chỗ cho những tòa nhà chọc trời.
4/4 🌱
Bài và ảnh của Lê Anh Xuân trên Nhã Nam Reading Club.
