Khi nhắc đến tài nguyên, phần lớn chúng ta thường nghĩ đến dầu mỏ, than đá hay khí đốt. Đó là những thứ nằm sẵn dưới lòng đất và chờ con người khai thác.
Nhưng nếu nhìn lại lịch sử, có lẽ tài nguyên không đơn giản như vậy.
Trong Lịch sử tranh đoạt tài nguyên thế giới, Hikaru Hiranuma đưa ra một cách nhìn thú vị: tài nguyên không phải là một khái niệm cố định. Điều được coi là tài nguyên ở mỗi thời đại luôn thay đổi theo trình độ công nghệ và nhu cầu của con người.
Ở thời kỳ đồ đá, đá là nền tảng của đời sống. Khi con người biết luyện kim, sắt và đồng trở thành nguồn lực quyết định sức mạnh quân sự và năng lực sản xuất. Đến thời đại hàng hải, gia vị trở thành mặt hàng quý giá đến mức các đế quốc châu Âu sẵn sàng vượt đại dương để tìm kiếm. Cuộc Cách mạng công nghiệp đưa than đá lên vị trí trung tâm. Sau đó, dầu mỏ trở thành "máu của nền kinh tế hiện đại", định hình phần lớn các cuộc cạnh tranh địa chính trị của thế kỷ XX.
Nhìn theo dòng lịch sử ấy, một câu hỏi xuất hiện: liệu tài nguyên có thực sự tồn tại sẵn trong tự nhiên, hay chính con người đã tạo ra giá trị của nó?
Than đá luôn nằm dưới lòng đất, nhưng trước khi động cơ hơi nước ra đời, nó chưa phải là nguồn lực quyết định vận mệnh các quốc gia. Dầu mỏ cũng vậy. Trong nhiều thế kỷ, nó chỉ là một chất lỏng đen ít được quan tâm. Chỉ khi động cơ đốt trong xuất hiện, dầu mỏ mới trở thành nền tảng của nền văn minh công nghiệp hiện đại.
Nói cách khác, công nghệ không chỉ giúp con người khai thác tài nguyên. Công nghệ còn quyết định điều gì được gọi là tài nguyên.
Đó cũng là lý do tác giả cho rằng cuộc cạnh tranh của thế kỷ XXI sẽ rất khác so với những gì thế giới từng chứng kiến. Nếu trước đây các quốc gia tranh giành than đá và dầu mỏ, thì ngày nay cuộc đua đang dịch chuyển sang đất hiếm, pin, năng lượng tái tạo, công nghệ lưu trữ điện, tái chế vật liệu và kinh tế tuần hoàn.
Thậm chí, những thứ từng bị xem là vô giá trị cũng có thể trở thành nguồn lực chiến lược. Rác thải điện tử, chất thải công nghiệp hay các vật liệu đã qua sử dụng đang được nhìn nhận lại như những "mỏ tài nguyên đô thị" của tương lai.
Điều đó khiến câu hỏi về tài nguyên không còn là câu hỏi địa chất. Nó trở thành câu hỏi về khoa học, công nghệ và năng lực đổi mới.
Quốc gia nào phát hiện ra giá trị mới trong những thứ người khác bỏ qua sẽ có cơ hội nắm lợi thế. Quốc gia nào chậm thích nghi có thể đánh mất vị thế ngay cả khi đang sở hữu những nguồn tài nguyên từng được xem là vô cùng quý giá.
Có lẽ vì vậy mà Lịch sử tranh đoạt tài nguyên thế giới không chỉ là một cuốn sách về quá khứ. Nó còn là một cuốn sách về tương lai.
Bởi muốn biết điều gì sẽ quyết định quyền lực của thế giới trong những thập kỷ tới, trước hết cần trả lời một câu hỏi tưởng như rất đơn giản:
Điều gì sẽ được con người gọi là "tài nguyên" trong tương lai?
