Cuốn tiểu thuyết từng khiến người ta cấm cả quần áo của nhân vật
Năm 1775, thành phố Leipzig của Đức ban hành một lệnh cấm khá kỳ lạ. Thứ bị nhắm tới không phải một loại vũ khí, một khẩu hiệu chính trị hay thậm chí chính cuốn sách đang gây tranh cãi, mà lại là bộ trang phục của một nhân vật văn học.
Chiếc áo khoác xanh cùng áo gilê vàng của chàng Werther đã trở nên phổ biến đến mức chính quyền cảm thấy cần phải can thiệp.
Ngày nay, khi phim ảnh, mạng xã hội và văn hóa người hâm mộ liên tục tạo ra những trào lưu mới, câu chuyện này có thể không còn quá khó tin. Nhưng đây là châu Âu cuối thế kỷ XVIII, một thế giới chưa có điện ảnh, chưa có truyền hình và cũng chưa có bất kỳ phương tiện truyền thông đại chúng nào theo nghĩa hiện đại. Trong bối cảnh ấy, việc một nhân vật hư cấu có thể ảnh hưởng đến cách ăn mặc của hàng nghìn người trẻ tuổi là hiện tượng đủ bất thường để khiến người ta vừa tò mò vừa lo lắng.
Tất cả bắt đầu từ một cuốn tiểu thuyết xuất bản năm 1774: Nỗi đau của chàng Werther.
Nếu chỉ tóm tắt cốt truyện, cuốn sách dường như không có gì đặc biệt. Werther là một chàng trai trẻ đem lòng yêu Charlotte, người đã đính hôn với người khác. Anh không thể từ bỏ tình cảm ấy, nhưng cũng không thể biến nó thành hiện thực. Một câu chuyện về tình yêu không có kết quả, xét cho cùng, chưa bao giờ là điều hiếm gặp trong văn học.
Thế nhưng cốt truyện không phải thứ biến cuốn sách này thành hiện tượng. Goethe đã chọn cách để nhân vật tự cất tiếng nói thông qua những lá thư của mình, khiến người đọc không còn đứng bên ngoài quan sát mà bị kéo thẳng vào thế giới nội tâm của Werther. Họ theo dõi từng dao động cảm xúc, từng lần hy vọng rồi thất vọng, từng nỗ lực tự thuyết phục bản thân rằng mình có thể quên đi điều không thể có được.
Ngày nay, những cuốn tiểu thuyết đi sâu vào tâm lý nhân vật là điều quá quen thuộc. Sau hơn hai thế kỷ văn học hiện đại, chúng ta gần như mặc định rằng một nhân vật sẽ có đời sống nội tâm phong phú. Với nhiều độc giả cuối thế kỷ XVIII, trải nghiệm ấy vẫn còn rất mới. Họ không gặp một anh hùng, không gặp một hình mẫu đạo đức, mà gặp một con người với tất cả sự mong manh, bốc đồng và mâu thuẫn vốn có.
Đọc lại cuốn sách hôm nay, không phải ai cũng thấy Werther dễ đồng cảm. Có những lúc anh trở nên cực đoan, chìm quá sâu trong cảm xúc của mình và gần như từ chối mọi lối thoát mà cuộc sống còn để ngỏ. Nhưng chính những điểm ấy lại khiến nhân vật này giống người thật hơn là một hình tượng được tạo ra để truyền đạt một bài học. Werther có thể sai lầm, có thể tự làm khổ mình và đôi khi khiến người đọc khó chịu, nhưng anh chưa bao giờ là một nhân vật vô hồn.
Rất nhiều người trẻ tuổi thời bấy giờ nhận ra mình trong anh.
Thành công của cuốn sách nhanh chóng vượt khỏi phạm vi văn chương. Thanh niên ở nhiều nơi bắt đầu mặc áo khoác xanh và áo gilê vàng giống nhân vật. Chân dung Werther xuất hiện trên tranh, đồ sứ và nhiều món đồ trang trí. Những người chưa từng gặp nhau vẫn cảm thấy họ thuộc về cùng một thế hệ vì đã đọc cùng một cuốn sách và cùng chia sẻ một tâm trạng.
Nhìn từ hiện tại, hiện tượng này có phần giống những cộng đồng người hâm mộ mà chúng ta đã quen thuộc. Thế kỷ XVIII chưa có khái niệm nào để gọi tên nó. Người ta chỉ thấy rằng một nhân vật văn học đã bước ra khỏi trang sách và bắt đầu hiện diện trong đời sống hàng ngày của những độc giả trẻ.
Rồi những câu chuyện đáng lo xuất hiện.
Một số vụ tự sát được cho là có liên quan tới cuốn tiểu thuyết. Có trường hợp người chết để lại một bản Werther bên cạnh hoặc mặc trang phục giống nhân vật. Các nhà nghiên cứu ngày nay vẫn còn tranh luận về quy mô thực sự của hiện tượng này và liệu nó có bị phóng đại qua nhiều thế hệ kể lại hay không. Dù vậy, nỗi lo của xã hội đương thời là có thật. Ở một số nơi, cuốn sách bị hạn chế hoặc cấm lưu hành.
Những tranh luận về ảnh hưởng của văn chương đối với hành vi con người cũng bắt đầu từ đó.
Phần lớn những câu chuyện từng làm nên danh tiếng của Nỗi đau của chàng Werther giờ đây đã thuộc về lịch sử. Những lệnh cấm không còn nữa. Cơn sốt thời trang đã biến mất từ lâu. Ngay cả các cuộc tranh luận quanh hiện tượng tự sát bắt chước cũng trở thành đối tượng nghiên cứu của các nhà sử học và xã hội học.
Nếu sức hút của Werther chỉ nằm ở những vụ bê bối hay những câu chuyện bên lề, hẳn nó đã biến mất cùng vô số hiện tượng từng gây chấn động trong quá khứ. Những huyền thoại xoay quanh cuốn sách từ lâu đã thuộc về lịch sử. Thứ còn lại nằm trên chính các trang sách.
Bởi xét cho cùng, Nỗi đau của chàng Werther là câu chuyện về một người trẻ tuổi đang cố gắng sống cùng những cảm xúc mà anh không thể điều khiển, cố gắng hiểu bản thân trong một thế giới không hoàn toàn vận hành theo mong muốn của mình và đi tìm lời giải cho những câu hỏi vốn chẳng dễ trả lời hơn vào năm 1774 hay ở thời điểm hiện tại.
Hơn hai thế kỷ rưỡi đã trôi qua. Người đọc ngày nay không còn mặc áo khoác xanh và áo gilê vàng để bày tỏ sự đồng cảm với Werther. Nhưng những cảm xúc từng khiến hàng nghìn người trẻ nhận ra mình trong nhân vật ấy dường như vẫn chưa hoàn toàn biến mất.
Nỗi đau của chàng Werther của Goethe hiện đã có mặt trong tủ sách Văn học kinh điển Nhã Nam.
