CON CHÓ CỤT VÀ NGHỆ THUẬT NGHỊCH DỊ CỦA HỒ ANH THÁI
"Nghịch dị" là một thủ pháp nghệ thuật kết hợp giữa cái quen thuộc và cái kỳ quái, khiến người đọc vừa tò mò, vừa bất an, thậm chí có cảm giác buồn cười xen lẫn sợ hãi. Các hình tượng nghịch dị thường xuất hiện dưới những hình dạng méo lệch, bất thường hoặc phi lý để làm lộ ra những nghịch lý của đời sống và bản chất phức tạp của con người.
Trong Bản thảo để lại trong sảnh lễ tân, một trong những chi tiết nghịch dị gây ám ảnh nhất là con chó Cụt của người đàn bà sống dưới chế độ thuộc địa. Nhà văn Lê Minh Khuê từng chia sẻ rằng chính hình tượng này đã khiến bà cảm thấy sợ hãi và bị ám ảnh trong thời gian dài.
Người ta gọi nó là con Cụt. Không có hai chân trước, nhưng bằng một cách kỳ lạ nào đó, nó vẫn đứng thẳng và đi lại bằng hai chân sau như một sinh vật nửa chó nửa người. Dáng đi nhún nhảy của nó khiến những con chó khác vừa kinh ngạc, vừa khó chịu, vừa sợ hãi. Ngay từ sự xuất hiện, nó đã mang đến cảm giác bất thường và không thuộc về thế giới quen thuộc.
Con Cụt là món quà mà người em trai Việt Minh tặng cho nàng. Trong căn biệt thự rộng lớn và cô quạnh, nơi người chồng Pháp ngày càng xa cách bởi những chiến dịch bình định thuộc địa, con chó trở thành người bạn đồng hành thân thiết nhất của nàng. Nó quấn quýt, hớn hở, nhảy nhót mỗi khi được ở bên bà chủ. Mối gắn bó ấy đôi lúc khiến người đọc phải tự hỏi: nó là chó hay là người?
Sự ám ảnh lên tới đỉnh điểm khi chính con chó ấy lại trở thành hung thủ gây ra cái chết man dại của người chồng. Sau đó, nó bị đưa ra xét xử như một con người, bị buộc tội giết chủ và bị tuyên án tử hình. Một con vật bỗng bị kéo vào thế giới đạo đức và pháp luật của loài người, tạo nên một khung cảnh vừa phi lý vừa rùng rợn.
Có lẽ vì thế mà con Cụt vẫn là một trong những hình tượng đáng nhớ nhất của tiểu thuyết. Nó không chỉ kỳ lạ ở hình dáng hay số phận, mà còn bởi nó khiến người đọc liên tục tự hỏi mình đang đối diện với một con vật, một con người hay một điều gì đó nằm giữa cả hai. Chính trạng thái lưng chừng ấy đã tạo nên sức mạnh đặc biệt của nghệ thuật nghịch dị trong văn chương Hồ Anh Thái.
