Có những truyện ngắn đọc xong rất khó kể lại. Không phải vì chúng khó hiểu, mà vì điều còn đọng lại sau cùng không phải là cốt truyện. Người đọc nhớ một bữa cơm trong gia đình, một buổi trưa rất yên tĩnh, một câu nói vu vơ hay vẻ ngập ngừng của một nhân vật. Những chi tiết ấy ở lại lâu hơn cả diễn biến câu chuyện.
Thương hoài ngàn năm là một tập sách như vậy. Ba tác phẩm trong tập, từ truyện vừa Thương hoài ngàn năm đến Viết buổi trưa và Đến khi ma chết, đều khởi đi từ những điều rất gần với sinh hoạt thường ngày. Một gia đình ở Bình Định. Một cuộc gặp của tuổi trẻ. Một thành phố đang đổi thay. Chất liệu ấy tưởng như quá quen thuộc, nhưng Võ Phiến không tìm kiếm tình huống kịch tính. Ông chậm rãi theo từng cuộc trò chuyện, từng bữa cơm, từng khoảng lặng giữa những người thân, như thể điều đáng kể nhất luôn nằm ở những gì không ai nói hết.
Ở truyện vừa Thương hoài ngàn năm, mọi chuyện xoay quanh gia đình ông Nghĩa. Người cha giữ nếp nghĩ cũ, những người con lớn lên trong một thời thế khác. Cái hay là Võ Phiến không biến ông Nghĩa thành một hình ảnh gia trưởng đơn giản để người đọc dễ phán xét. Ông có cái lý của ông, cái thương của ông, cả những cố chấp rất khó lay chuyển. Những người con cũng vậy. Họ không nổi loạn theo kiểu ồn ào, nhưng mỗi lựa chọn nhỏ lại làm hiện rõ thêm khoảng cách trong một gia đình tưởng như đã quá quen nhau.
Viết buổi trưa gần như chỉ giữ lại một khoảnh khắc. Một cuộc gặp ngắn, vài rung động rất khẽ, một buổi trưa tưởng sẽ trôi qua như bao buổi trưa khác. Đến khi ma chết lại đưa người đọc vào phố xá, nơi nhịp sống đông đúc hơn, gấp hơn, nhưng vẫn có những khoảng trống không dễ gọi tên. Võ Phiến không ép ba truyện thành một chủ đề chung. Chúng chỉ tình cờ đặt cạnh nhau mà làm lộ ra cùng một cách nhìn: đời sống vốn đủ nhiều chuyển động, chỉ cần người viết nhìn đủ lâu.
Trong lời giới thiệu cho tập sách, Võ Văn Nhơn nhắc đến một nhận xét về Võ Phiến: ông có thể “chẻ sợi tóc làm tư”. Cách ví von ấy nghe có phần cường điệu, nhưng đọc Thương hoài ngàn năm lại thấy rất đúng. Một thay đổi rất nhỏ trong ánh mắt, một câu nói tưởng như vô tình, sự im lặng kéo dài thêm vài giây cũng đủ làm câu chuyện lệch đi. Võ Phiến không giải thích nhiều. Ông để người đọc tự nhận ra điều đang diễn ra.
Khép Thương hoài ngàn năm, người đọc có thể quên vài chi tiết của cốt truyện. Nhưng một bữa cơm, một buổi trưa hay cuộc trò chuyện giữa cha và con vẫn ở lại, như thể mình đã từng có mặt trong căn nhà ấy từ rất lâu rồi.
Thương hoài ngàn năm là một tập sách như vậy. Ba tác phẩm trong tập, từ truyện vừa Thương hoài ngàn năm đến Viết buổi trưa và Đến khi ma chết, đều khởi đi từ những điều rất gần với sinh hoạt thường ngày. Một gia đình ở Bình Định. Một cuộc gặp của tuổi trẻ. Một thành phố đang đổi thay. Chất liệu ấy tưởng như quá quen thuộc, nhưng Võ Phiến không tìm kiếm tình huống kịch tính. Ông chậm rãi theo từng cuộc trò chuyện, từng bữa cơm, từng khoảng lặng giữa những người thân, như thể điều đáng kể nhất luôn nằm ở những gì không ai nói hết.
Ở truyện vừa Thương hoài ngàn năm, mọi chuyện xoay quanh gia đình ông Nghĩa. Người cha giữ nếp nghĩ cũ, những người con lớn lên trong một thời thế khác. Cái hay là Võ Phiến không biến ông Nghĩa thành một hình ảnh gia trưởng đơn giản để người đọc dễ phán xét. Ông có cái lý của ông, cái thương của ông, cả những cố chấp rất khó lay chuyển. Những người con cũng vậy. Họ không nổi loạn theo kiểu ồn ào, nhưng mỗi lựa chọn nhỏ lại làm hiện rõ thêm khoảng cách trong một gia đình tưởng như đã quá quen nhau.
Viết buổi trưa gần như chỉ giữ lại một khoảnh khắc. Một cuộc gặp ngắn, vài rung động rất khẽ, một buổi trưa tưởng sẽ trôi qua như bao buổi trưa khác. Đến khi ma chết lại đưa người đọc vào phố xá, nơi nhịp sống đông đúc hơn, gấp hơn, nhưng vẫn có những khoảng trống không dễ gọi tên. Võ Phiến không ép ba truyện thành một chủ đề chung. Chúng chỉ tình cờ đặt cạnh nhau mà làm lộ ra cùng một cách nhìn: đời sống vốn đủ nhiều chuyển động, chỉ cần người viết nhìn đủ lâu.
Trong lời giới thiệu cho tập sách, Võ Văn Nhơn nhắc đến một nhận xét về Võ Phiến: ông có thể “chẻ sợi tóc làm tư”. Cách ví von ấy nghe có phần cường điệu, nhưng đọc Thương hoài ngàn năm lại thấy rất đúng. Một thay đổi rất nhỏ trong ánh mắt, một câu nói tưởng như vô tình, sự im lặng kéo dài thêm vài giây cũng đủ làm câu chuyện lệch đi. Võ Phiến không giải thích nhiều. Ông để người đọc tự nhận ra điều đang diễn ra.
Khép Thương hoài ngàn năm, người đọc có thể quên vài chi tiết của cốt truyện. Nhưng một bữa cơm, một buổi trưa hay cuộc trò chuyện giữa cha và con vẫn ở lại, như thể mình đã từng có mặt trong căn nhà ấy từ rất lâu rồi.
