Chú giải, lời giới thiệu và bản dịch giúp gì cho người đọc?
Có một thói quen khá phổ biến ở nhiều người đọc.
Mở sách. Lật qua vài trang đầu. Bỏ qua lời giới thiệu. Bỏ qua lời tựa. Bỏ qua những ghi chú của dịch giả. Đi thẳng vào chương một.
Điều đó hoàn toàn dễ hiểu. Khi mua một cuốn tiểu thuyết, thứ ta quan tâm là câu chuyện. Những trang đứng trước câu chuyện thường bị xem như phần phụ, thứ dành cho nhà nghiên cứu hoặc những độc giả đặc biệt kiên nhẫn.
Nhưng với nhiều tác phẩm kinh điển, chính những trang ấy lại là cánh cửa dẫn vào cuốn sách.
Có những cuốn sách khó không phải vì chúng được viết khó. Chúng khó vì chúng được viết cho những người đã biết rất nhiều điều mà chúng ta không còn biết nữa. Khi Jane Austen viết Kiêu hãnh và định kiến, bà không cần giải thích luật thừa kế của nước Anh đầu thế kỷ XIX. Độc giả của bà hiểu vì sao việc gia sản chỉ được truyền cho con trai lại là một vấn đề sống còn đối với gia đình Bennet. Họ hiểu vì sao một cuộc hôn nhân tốt có thể quyết định tương lai của cả một gia đình. Austen không cần giải thích những điều ấy vì độc giả của bà đang sống trong thế giới đó. Còn chúng ta thì không.
Nếu không biết bối cảnh này, Kiêu hãnh và định kiến vẫn là một câu chuyện hấp dẫn. Nhưng khi biết nó, người đọc bắt đầu nhận ra rằng rất nhiều cuộc đối thoại tưởng như chỉ xoay quanh tình yêu thực chất đồng thời là những cuộc thương lượng về địa vị, tài sản và tương lai. Một chi tiết lịch sử nhỏ có thể làm thay đổi cách ta đọc hàng trăm trang sách.
Điều tương tự xảy ra với rất nhiều tác phẩm kinh điển khác. Khi Balzac nhắc tới những khu phố ở Paris, những chức vụ trong bộ máy hành chính Pháp hay những quy tắc xã hội của thế kỷ XIX, ông không nghĩ rằng gần hai trăm năm sau sẽ có một người đọc ở Hà Nội phải dừng lại để tự hỏi những chi tiết ấy có ý nghĩa gì. Các tác giả viết cho người cùng thời với mình. Còn chúng ta đọc họ từ một thế giới hoàn toàn khác. Khoảng cách ấy thường bị đánh giá thấp.
Khi một độc giả hiện đại cảm thấy một cuốn kinh điển khô khan hoặc khó tiếp cận, nguyên nhân đôi khi không nằm ở văn chương. Nó nằm ở việc họ đang bước vào một thành phố xa lạ mà không có bản đồ. Họ nhìn thấy các con đường, các tòa nhà và các biển báo, nhưng không biết điều gì là quan trọng, điều gì chỉ là chi tiết nền và điều gì đang được ngầm giả định. Đó là lúc lời giới thiệu bắt đầu phát huy tác dụng. Một lời giới thiệu hay không đọc hộ cuốn sách. Nó không giải thích mọi thứ trước khi người đọc kịp khám phá. Vai trò của nó gần giống một người hướng dẫn địa phương trong ngày đầu tiên ở một thành phố mới. Người ấy không đưa bạn đi qua mọi con phố. Người ấy chỉ giúp bạn nhận ra mình đang đứng ở đâu.
Nếu lời giới thiệu là bản đồ, chú giải giống những tấm biển chỉ đường nhỏ nằm rải rác trên hành trình. Một chú thích tốt đôi khi chỉ dài vài dòng, nhưng vài dòng ấy có thể mở ra cả một lớp nghĩa mà người đọc khó có thể tự nhận ra. Khi Shakespeare nhắc tới một truyền thuyết quen thuộc với khán giả Anh thế kỷ XVI, ông không cần giải thích. Khi Dante nhắc tới một nhân vật chính trị nổi tiếng ở Florence, ông cũng không cần giải thích. Nhưng nhiều thế kỷ sau, những cái tên ấy không còn tự nói lên ý nghĩa của mình nữa. Chú giải tồn tại để khôi phục lại phần ngữ cảnh đã mất đó.
Điều tương tự cũng xảy ra với bản dịch. Có một hiểu lầm khá phổ biến rằng dịch giả chỉ đơn giản chuyển văn bản từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác. Nhưng với nhiều tác phẩm kinh điển, công việc ấy giống việc xây một cây cầu hơn. Dịch giả không chỉ chuyển nghĩa của từ ngữ. Họ phải chuyển tải giọng điệu, nhịp điệu, bối cảnh văn hóa và những tầng liên tưởng vốn thuộc về một thế giới khác. Một lựa chọn từ ngữ có thể làm thay đổi cách người đọc cảm nhận một nhân vật. Một quyết định dịch thuật có thể ảnh hưởng tới toàn bộ nhịp điệu của tác phẩm.
Người đọc thường chỉ nhận ra giá trị của cây cầu khi nó không tồn tại. Hãy thử tưởng tượng đọc một cuốn tiểu thuyết đầy điển tích, địa danh, chức tước và những ám chỉ văn hóa mà không có bất kỳ giải thích nào. Vấn đề không phải là ta không thể đọc tiếp.
Vấn đề là ta sẽ bỏ lỡ rất nhiều thứ trên đường đi mà không hề biết mình đang bỏ lỡ.
Đó là lý do những ấn bản kinh điển được đầu tư công phu thường có giá trị vượt xa phần văn bản chính. Lời giới thiệu, chú giải, ghi chú cuối sách hay phần hiệu đính không phải những phụ kiện đi kèm. Chúng là một phần của trải nghiệm đọc. Chúng giúp rút ngắn khoảng cách giữa người đọc hôm nay và một thế giới đã biến mất từ lâu.
Khi một cuốn sách trở nên khó hiểu, phản ứng đầu tiên của nhiều người là cố gắng hơn. Nhưng đôi khi điều cần thiết không phải là nỗ lực nhiều hơn mà là có một người dẫn đường tốt hơn. Phần lớn những tác phẩm lớn không đóng cửa với người đọc hiện đại. Chúng chỉ được xây ở rất xa nơi chúng ta đang đứng.
