Nếu một người làm điều sai chỉ vì nghe theo mệnh lệnh, liệu người đó có vô tội không?
Câu hỏi ấy không chỉ xuất hiện trong lịch sử hay trong các phiên tòa hiện đại. Từ hơn hai nghìn năm trước, người Hy Lạp đã suy ngẫm về nó thông qua câu chuyện của các nàng Danaids – một trong những bi kịch nổi tiếng nhất được Edith Hamilton kể lại trong Thần thoại – Những câu chuyện vượt thời gian về các vị thần và anh hùng.
Mọi chuyện bắt đầu từ mối thù giữa hai anh em sinh đôi: Danaus, vua xứ Libya, và Aegyptus, vua xứ Ai Cập. Aegyptus có năm mươi người con trai, còn Danaus có năm mươi người con gái. Khi Aegyptus muốn dùng một cuộc hôn nhân tập thể để thâu tóm quyền lực, Danaus đã đưa các con gái bỏ trốn sang Argos.
Nhưng cuối cùng họ vẫn bị truy đuổi và buộc phải chấp nhận hôn lễ.
Đó là lúc Danaus đưa ra mệnh lệnh định đoạt số phận các con mình: mỗi người phải giấu một con dao găm và giết chồng trong đêm tân hôn.
Bốn mươi chín người con gái đã làm theo.
Chỉ duy nhất Hypermnestra từ chối.
Nàng nhận thấy người chồng của mình, Lynceus, không đối xử với nàng bằng bạo lực hay ép buộc. Vì thế, thay vì thực hiện mệnh lệnh của cha, nàng đã tha mạng cho chàng và giúp chàng trốn thoát.
Trong nhiều phiên bản hiện đại, người đọc dễ xem câu chuyện này như cuộc đối đầu giữa một người tốt và bốn mươi chín người xấu.
Nhưng thần thoại Hy Lạp thường phức tạp hơn thế.
Các nàng Danaids không phải những kẻ sát nhân máu lạnh ngay từ đầu. Họ là những người con bị cuốn vào cuộc tranh giành quyền lực giữa hai người đàn ông. Họ bị ép hôn, bị điều khiển và cuối cùng bị buộc phải lựa chọn giữa sự phục tùng và lương tâm của chính mình.
Chính vì thế, điều khiến câu chuyện trở nên ám ảnh không nằm ở vụ sát phu tập thể, mà nằm ở câu hỏi: liệu việc làm theo mệnh lệnh có miễn trừ trách nhiệm đạo đức hay không?
Người Hy Lạp cổ đại dường như đã có câu trả lời của riêng họ.
Sau khi chết, bốn mươi chín nàng Danaids bị đày xuống Tartarus – tầng sâu nhất của địa ngục. Hình phạt dành cho họ là phải liên tục múc nước đổ vào một chiếc bình không đáy. Nước vừa đổ vào liền chảy hết ra ngoài. Công việc ấy lặp lại mãi mãi, không bao giờ hoàn thành.
Đó là một hình ảnh khiến người đọc Việt Nam dễ liên tưởng đến chuyện dã tràng xe cát.
Nhưng đằng sau hình phạt ấy là một thông điệp còn đáng suy ngẫm hơn: không ai có thể hoàn toàn trút bỏ trách nhiệm của mình bằng cách viện dẫn rằng mình chỉ làm theo lệnh.
Trong khi đó, Hypermnestra – người duy nhất dám chống lại mệnh lệnh của cha – lại được tưởng thưởng. Nàng trở thành tổ mẫu của một dòng dõi anh hùng, trong đó có Perseus và Heracles.
Bằng cách đặt hai số phận ấy cạnh nhau, thần thoại Hy Lạp không chỉ kể một câu chuyện bi kịch. Nó đặt ra một câu hỏi mà con người ở mọi thời đại đều phải đối diện:
Khi quyền lực, truyền thống hay tập thể yêu cầu chúng ta làm điều trái với lương tâm, chúng ta sẽ lựa chọn điều gì?
Có lẽ đó là lý do những câu chuyện trong Thần thoại của Edith Hamilton vẫn còn được đọc cho tới ngày nay. Bởi đằng sau các vị thần, quái vật hay những hình phạt siêu nhiên, điều được kể lại sau cùng vẫn là những lựa chọn rất con người.
Câu hỏi ấy không chỉ xuất hiện trong lịch sử hay trong các phiên tòa hiện đại. Từ hơn hai nghìn năm trước, người Hy Lạp đã suy ngẫm về nó thông qua câu chuyện của các nàng Danaids – một trong những bi kịch nổi tiếng nhất được Edith Hamilton kể lại trong Thần thoại – Những câu chuyện vượt thời gian về các vị thần và anh hùng.
Mọi chuyện bắt đầu từ mối thù giữa hai anh em sinh đôi: Danaus, vua xứ Libya, và Aegyptus, vua xứ Ai Cập. Aegyptus có năm mươi người con trai, còn Danaus có năm mươi người con gái. Khi Aegyptus muốn dùng một cuộc hôn nhân tập thể để thâu tóm quyền lực, Danaus đã đưa các con gái bỏ trốn sang Argos.
Nhưng cuối cùng họ vẫn bị truy đuổi và buộc phải chấp nhận hôn lễ.
Đó là lúc Danaus đưa ra mệnh lệnh định đoạt số phận các con mình: mỗi người phải giấu một con dao găm và giết chồng trong đêm tân hôn.
Bốn mươi chín người con gái đã làm theo.
Chỉ duy nhất Hypermnestra từ chối.
Nàng nhận thấy người chồng của mình, Lynceus, không đối xử với nàng bằng bạo lực hay ép buộc. Vì thế, thay vì thực hiện mệnh lệnh của cha, nàng đã tha mạng cho chàng và giúp chàng trốn thoát.
Trong nhiều phiên bản hiện đại, người đọc dễ xem câu chuyện này như cuộc đối đầu giữa một người tốt và bốn mươi chín người xấu.
Nhưng thần thoại Hy Lạp thường phức tạp hơn thế.
Các nàng Danaids không phải những kẻ sát nhân máu lạnh ngay từ đầu. Họ là những người con bị cuốn vào cuộc tranh giành quyền lực giữa hai người đàn ông. Họ bị ép hôn, bị điều khiển và cuối cùng bị buộc phải lựa chọn giữa sự phục tùng và lương tâm của chính mình.
Chính vì thế, điều khiến câu chuyện trở nên ám ảnh không nằm ở vụ sát phu tập thể, mà nằm ở câu hỏi: liệu việc làm theo mệnh lệnh có miễn trừ trách nhiệm đạo đức hay không?
Người Hy Lạp cổ đại dường như đã có câu trả lời của riêng họ.
Sau khi chết, bốn mươi chín nàng Danaids bị đày xuống Tartarus – tầng sâu nhất của địa ngục. Hình phạt dành cho họ là phải liên tục múc nước đổ vào một chiếc bình không đáy. Nước vừa đổ vào liền chảy hết ra ngoài. Công việc ấy lặp lại mãi mãi, không bao giờ hoàn thành.
Đó là một hình ảnh khiến người đọc Việt Nam dễ liên tưởng đến chuyện dã tràng xe cát.
Nhưng đằng sau hình phạt ấy là một thông điệp còn đáng suy ngẫm hơn: không ai có thể hoàn toàn trút bỏ trách nhiệm của mình bằng cách viện dẫn rằng mình chỉ làm theo lệnh.
Trong khi đó, Hypermnestra – người duy nhất dám chống lại mệnh lệnh của cha – lại được tưởng thưởng. Nàng trở thành tổ mẫu của một dòng dõi anh hùng, trong đó có Perseus và Heracles.
Bằng cách đặt hai số phận ấy cạnh nhau, thần thoại Hy Lạp không chỉ kể một câu chuyện bi kịch. Nó đặt ra một câu hỏi mà con người ở mọi thời đại đều phải đối diện:
Khi quyền lực, truyền thống hay tập thể yêu cầu chúng ta làm điều trái với lương tâm, chúng ta sẽ lựa chọn điều gì?
Có lẽ đó là lý do những câu chuyện trong Thần thoại của Edith Hamilton vẫn còn được đọc cho tới ngày nay. Bởi đằng sau các vị thần, quái vật hay những hình phạt siêu nhiên, điều được kể lại sau cùng vẫn là những lựa chọn rất con người.
