Cá trích đỏ trong truyện trinh thám là gì? Nghệ thuật khiến độc giả nhìn đúng manh mối theo hướng sai
Trong một tiểu thuyết trinh thám hay, tác giả hiếm khi giấu sạch mọi thông tin rồi bất ngờ công bố hung thủ ở chương cuối. Manh mối thường đã nằm trước mắt người đọc. Vấn đề là bên cạnh chúng còn có những chi tiết khác hấp dẫn hơn, đáng ngờ hơn và đủ hợp lý để kéo toàn bộ cuộc suy luận sang một hướng sai.
Những chi tiết ấy thường được gọi là cá trích đỏ, hay red herring.
Red herring là gì?
Trong văn học trinh thám, red herring là một manh mối, nhân vật hoặc tuyến suy luận khiến người đọc tạm thời đi chệch khỏi lời giải thật. Nó không nhất thiết phải là thông tin giả. Nhiều “cá trích đỏ” hoàn toàn có thật, chỉ là chúng không có ý nghĩa như người đọc tưởng.
Một nhân vật nói dối có thể đang che giấu chuyện ngoại tình chứ không phải án mạng. Một vật chứng xuất hiện tại hiện trường có thể rất đáng ngờ nhưng không liên quan đến hung thủ. Người có động cơ rõ nhất đôi khi chỉ được đặt vào truyện để thu hút mọi ánh nhìn, trong khi chi tiết quyết định lại nằm ở một câu nói tưởng như rất bình thường.
Red herring vì thế không đơn giản là trò lừa. Nó là cách tác giả điều khiển sự chú ý.
Vì sao gọi là “cá trích đỏ”?
Không có loài cá riêng biệt nào mang tên “cá trích đỏ”. Cụm từ này từng được dùng cho cá trích được ướp hoặc hun khói kỹ, khiến phần thịt chuyển sang màu đỏ nâu và có mùi rất mạnh.
Nguồn gốc của nghĩa bóng từng được giải thích bằng câu chuyện người đi săn kéo cá hun khói qua đường mòn để làm chó săn mất dấu con mồi. Câu chuyện này phổ biến, nhưng các nghiên cứu từ nguyên cho rằng nó khó có thể được xem là một kỹ thuật săn bắn phổ biến có thật. William Cobbett đã góp phần đưa hình ảnh ấy vào nghĩa bóng năm 1807, khi dùng câu chuyện cá trích làm chó săn lạc hướng để phê phán báo chí Anh đã khiến dư luận chú ý sai chỗ.
Từ đó, “red herring” dần trở thành cách gọi một chi tiết gây xao lãng hoặc dẫn người ta rời khỏi vấn đề chính. Trong trinh thám, đó là con đường tưởng đúng nhưng cuối cùng không dẫn đến hung thủ.
Cá trích đỏ thường xuất hiện dưới những hình thức nào?
Dạng dễ nhận thấy nhất là nghi phạm quá hoàn hảo. Người này có động cơ, có cơ hội gây án, hành xử bí ẩn và dường như đang giấu một điều quan trọng. Tất cả đều đúng, ngoại trừ kết luận rằng họ là hung thủ.
Một cách khác là manh mối bị diễn giải sai. Dấu chân, lá thư, cuộc điện thoại hoặc lời khai không hề giả, nhưng nhân vật điều tra và người đọc cùng đặt nó vào một câu chuyện sai.
Tác giả cũng có thể dùng bí mật phụ làm cá trích đỏ. Một nhân vật liên tục nói dối khiến họ trở nên đáng ngờ, song thứ họ muốn che giấu thuộc về đời tư, tiền bạc hoặc một sai lầm khác không liên quan trực tiếp đến vụ án.
Tinh vi hơn là cách kể chuyện khiến một chi tiết được nhấn mạnh quá mức, trong khi manh mối thật chỉ lướt qua rất nhẹ. Người đọc nhớ điều tác giả muốn mình nhớ và bỏ qua thứ đáng lẽ cần được xem xét kỹ hơn.
Khi nào cá trích đỏ tạo nên một cú lật thuyết phục?
Một cú lật hay thường khiến độc giả có hai phản ứng gần như đồng thời: bất ngờ trước đáp án và nhận ra mình đã có đủ dữ kiện để tìm ra nó.
Red herring hiệu quả phải có lý do tồn tại trong câu chuyện. Nó cần hợp với tính cách nhân vật, tình huống điều tra và những gì người đọc đã biết. Khi lời giải xuất hiện, hướng suy luận sai cũng phải được giải thích rõ: vì sao chi tiết ấy đáng ngờ, nó thực sự có nghĩa gì và tác giả đã khiến chúng ta hiểu nhầm ở đâu.
Một “cá trích đỏ” tệ chỉ kéo dài thời gian bằng thông tin vô nghĩa hoặc cố tình giấu dữ kiện quan trọng. Đến cuối, thủ phạm xuất hiện mà không có nền tảng, khiến độc giả cảm thấy tác giả thay đổi luật chơi giữa chừng.
Một “cá trích đỏ” hay thì khác. Nó không xóa dấu vết của sự thật. Nó đặt sự thật cạnh một câu chuyện hấp dẫn hơn.
Cá trích đỏ và nguyên tắc fair play trong truyện trinh thám
Trinh thám fair play đặt ra một giao ước ngầm: người đọc cần được tiếp cận những manh mối thiết yếu tương tự thám tử. Tác giả có quyền đánh lạc hướng, nhưng không nên tạo lời giải dựa trên thông tin chỉ xuất hiện sau cùng.
Trong cấu trúc ấy, red herring trở thành phần quan trọng của cuộc chơi. Tác giả trình bày nhiều khả năng, để độc giả tự lựa chọn điều mình tin. Khi lựa chọn sai, cảm giác thua cuộc vẫn thú vị bởi người đọc có thể quay lại và thấy mình đã bị dẫn đường như thế nào.
Đây cũng là lý do nhiều tiểu thuyết trinh thám đáng đọc lại. Lần đầu, ta đi theo câu chuyện mà tác giả dựng lên. Lần sau, ta nhìn thấy những chỗ câu chuyện ấy được lắp ghép để che một lời giải vốn đã hiện diện từ đầu.
Vì sao độc giả trinh thám thích bị đánh lừa?
Độc giả không thực sự muốn bị tác giả giấu đáp án. Họ muốn được thử thách bằng một lời giải đủ khó nhưng công bằng.
Niềm vui của red herring nằm ở khoảnh khắc nhận ra một chi tiết quen thuộc đã bị hiểu sai. Hung thủ không xuất hiện từ hư không; người đọc chỉ mải nhìn vào một hướng khác. Khi được xử lý khéo, thủ pháp này biến việc đọc thành một cuộc đấu trí: tác giả không cần che giấu mọi thứ, chỉ cần hiểu độc giả sẽ chú ý vào đâu.
Vì vậy, “cá trích đỏ” ngon nhất trong truyện trinh thám không phải chi tiết khiến ta quên mất manh mối. Nó là chi tiết khiến ta nhớ rất rõ manh mối ấy, nhưng đặt nó vào sai câu chuyện.
