"Bụng bự mới sang", "mặt hiền", "tướng phúc hậu"... Trong đời sống hằng ngày, chúng ta vẫn thường gắn ngoại hình với tính cách bằng những câu nói rất quen thuộc. Chỉ cần nhìn một người có thân hình tròn trịa, nhiều người đã vô thức cho rằng họ vui vẻ, dễ gần và bao dung hơn những người có vóc dáng gầy gò hay góc cạnh.
Nhưng điều đó nói lên tính cách của người đối diện, hay nói lên cách bộ não của chúng ta hoạt động?
Đó là một câu hỏi thú vị mà khoa học hành vi đã cố gắng lý giải trong nhiều thập kỷ.
Con người có xu hướng hình thành ấn tượng về người khác chỉ trong vài giây đầu tiên của cuộc gặp. Khuôn mặt, dáng đi, giọng nói, khoảng cách giao tiếp hay cách bắt tay đều trở thành những tín hiệu để não bộ nhanh chóng dự đoán xem đối phương có đáng tin, thân thiện hay nguy hiểm hay không. Những phán đoán ấy diễn ra gần như tự động, ngay cả khi chúng ta chưa biết gì về người trước mặt.
Vì thế, rất nhiều định kiến xã hội ra đời từ chính những ấn tượng ban đầu ấy.
Một người có gương mặt nghiêm nghị dễ bị cho là khó gần. Người có vẻ ngoài trẻ hơn tuổi thường bị đánh giá là ít kinh nghiệm. Ngược lại, thân hình đầy đặn hoặc khuôn mặt tròn trong một số nền văn hóa lại thường gợi liên tưởng đến sự hiền hòa và phúc hậu. Đó là những liên tưởng được hình thành từ kinh nghiệm sống, biểu tượng văn hóa và cách xã hội kể cho chúng ta nghe về con người, chứ không phải bằng chứng cho thấy ngoại hình quyết định tính cách.
Hình tượng Di Lặc là một ví dụ quen thuộc. Nụ cười rộng, thân hình đầy đặn và dáng vẻ ung dung của ông từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự vui vẻ, sung túc và bao dung trong văn hóa Á Đông. Khi hình ảnh ấy xuất hiện liên tục trong đời sống, nhiều người cũng vô thức mang những ý nghĩa đó gán cho những người có vóc dáng tương tự.
Nhưng khoa học hành vi nhắc chúng ta rằng ấn tượng ban đầu và bản chất của một con người không phải lúc nào cũng giống nhau.
Một người trông hiền lành có thể rất quyết đoán. Một người có vẻ lạnh lùng đôi khi lại là người giàu lòng trắc ẩn nhất. Não bộ luôn thích những lối tắt để tiết kiệm thời gian xử lý thông tin, còn con người thì luôn phức tạp hơn những lối tắt ấy.
Đó cũng là một trong những điều Desmond Morris nhiều lần gợi mở trong Hành vi thân mật. Thay vì nhìn giao tiếp như những lời nói đơn thuần, ông phân tích hàng loạt tín hiệu phi ngôn ngữ mà chúng ta gửi cho nhau mỗi ngày: ánh mắt, nụ cười, khoảng cách, cái ôm, cái bắt tay và cả những ấn tượng được tạo nên từ ngoại hình. Những tín hiệu ấy có thể giúp con người kết nối nhanh hơn, nhưng cũng dễ dẫn đến những suy đoán thiếu chính xác nếu ta xem chúng như sự thật.
Có lẽ vì vậy, câu nói "bụng bự thì tốt tính" vẫn thú vị, nhưng không phải vì nó đúng. Nó thú vị vì cho thấy bộ não con người luôn muốn biến những gì nhìn thấy thành một câu chuyện dễ hiểu. Còn để biết một người có thật sự tử tế hay không, cuối cùng chúng ta vẫn cần nhiều hơn một ánh nhìn đầu tiên.
