Trong cuốn Vì tâm hồn biết lành lại, tiến sĩ tâm lý Đặng Hoàng Ngân có nhắc tới một phương pháp nội quan của Nhật Bản mang tên Naikan.
"Naikan" có thể hiểu là nhìn vào bên trong chính mình. Được phát triển bởi Ishin Yoshimoto từ giữa thế kỷ XX, phương pháp này không bắt đầu bằng những khái niệm phức tạp về bản ngã, sang chấn hay chữa lành. Trái lại, nó chỉ đề nghị người thực hành nghĩ về một người nào đó trong cuộc đời mình rồi trả lời ba câu hỏi:
Người ấy đã trao cho tôi điều gì?
Tôi đã trao lại cho người ấy điều gì?
Và tôi đã gây ra những phiền toái nào cho người ấy?
Thoạt nhìn, đây có vẻ là một bài tập đơn giản. Thế nhưng điều khiến Naikan được nhiều người nhớ đến lại nằm ở chính sự giản dị ấy.
Khi nhìn lại một mối quan hệ, chúng ta thường bắt đầu từ trải nghiệm của bản thân. Ta nhớ những gì mình nhận được, những gì mình mất đi, những lần được giúp đỡ, những lần bị tổn thương. Đó là một phản ứng hoàn toàn tự nhiên, bởi ai cũng sống cuộc đời mình từ góc nhìn của chính mình.
Nhưng ba câu hỏi của Naikan lại nhẹ nhàng dịch chuyển góc nhìn ấy.
Câu hỏi đầu tiên không phải người kia đã đối xử với ta ra sao, mà là họ đã trao cho ta điều gì. Càng nghĩ kỹ, người ta càng nhận ra câu trả lời thường dài hơn mình tưởng.
Đó có thể là những điều lớn lao như sự nuôi dưỡng, chở che hay hy sinh. Nhưng cũng có thể là những điều rất nhỏ: một bữa cơm được chuẩn bị sẵn, một cuộc điện thoại hỏi thăm, một lần ai đó kiên nhẫn chờ đợi, một lời động viên đúng lúc. Phần lớn những điều nâng đỡ cuộc sống của chúng ta không xuất hiện như những sự kiện đáng nhớ. Chúng hiện diện đều đặn đến mức trở thành điều hiển nhiên.
Câu hỏi thứ hai cũng đáng suy nghĩ không kém.
Tôi đã trao lại điều gì cho người ấy?
Đây là câu hỏi khiến nhiều người dừng lại lâu hơn dự kiến. Bởi giữa việc cảm thấy yêu thương và thực sự thể hiện tình cảm ấy đôi khi có một khoảng cách khá lớn. Ta có thể biết ơn mà chưa từng nói lời cảm ơn. Ta có thể quan tâm nhưng hiếm khi dành thời gian. Ta có thể nghĩ rằng mình đã làm đủ nhiều, cho đến khi thử ngồi xuống và nhớ lại những gì thực sự đã được trao đi.
Đến câu hỏi cuối cùng, bài tập bắt đầu chạm tới một vùng ít người muốn nhìn thẳng vào.
Tôi đã gây ra những phiền toái nào cho người ấy?
Điều đáng chú ý là Naikan không đặt câu hỏi về lỗi lầm theo nghĩa đạo đức. Nó không yêu cầu người thực hành phải kết tội bản thân hay chìm trong mặc cảm. Câu hỏi này chỉ đơn giản mời chúng ta thử nhìn mối quan hệ từ phía bên kia.
Trong bất kỳ mối quan hệ nào, ai cũng có những lúc vô tâm, nóng nảy hoặc đòi hỏi quá nhiều. Có những việc rất nhỏ đối với người gây ra nhưng lại không hẳn nhỏ với người phải nhận lấy. Khi nhìn lại từ góc độ đó, bức tranh về một mối quan hệ thường trở nên đầy đủ hơn.
Có lẽ điều giá trị nhất của Naikan nằm ở đây. Nó không hứa hẹn một sự thay đổi ngoạn mục. Nó không đưa ra những lời khuyên lớn lao về cách sống. Nó chỉ tạo ra một khoảng dừng để ta nhìn lại những người xung quanh bằng một góc nhìn khác, đồng thời nhìn lại chính mình một cách thành thật hơn.
Và đôi khi, chỉ một sự dịch chuyển nhỏ trong góc nhìn cũng đủ làm thay đổi cách ta hiểu về một mối quan hệ đã gắn bó với mình suốt nhiều năm.
