Vì sao ta ngày càng khó đọc tiểu thuyết dài?
Có một nghịch lý khá phổ biến ở người đọc hiện nay. Một người có thể dành hai tiếng đồng hồ để lướt điện thoại, đọc hàng trăm bài đăng, xem hàng chục video và chuyển liên tục giữa các ứng dụng khác nhau. Nhưng khi mở một cuốn tiểu thuyết dài, họ thấy mệt chỉ sau vài chục trang. Cảm giác này quen thuộc đến mức nhiều người đi tới một kết luận khá buồn: có lẽ mình không còn là người thích đọc sách nữa.
Nhưng vấn đề có thể không nằm ở tình yêu dành cho sách. Nó nằm ở môi trường mà chúng ta đang đọc. Trong phần lớn lịch sử, đọc là một hoạt động tương đối đơn tuyến. Khi cầm một cuốn sách, ta đi theo nó từ đầu tới cuối. Văn bản không phải cạnh tranh với tin nhắn, email, video hay những thông báo liên tục xuất hiện ở góc màn hình. Đọc là một trong số ít hoạt động mà sự chú ý có thể kéo dài tương đối liên tục.
Ngày nay, môi trường ấy đã thay đổi hoàn toàn. Một bài báo dẫn sang bài báo khác. Một đường link mở ra thêm mười đường link mới. Một tin nhắn xuất hiện đúng lúc ta bắt đầu tập trung. Một thông báo chen vào giữa lúc đang đọc. Chúng ta quen với việc chuyển đổi sự chú ý liên tục đến mức gần như không còn nhận ra mình đang làm điều đó. Điều quan trọng là não bộ thích nghi rất nhanh với môi trường mà nó sống trong đó.
Nhà nghiên cứu Gloria Mark, người dành nhiều năm khảo sát hành vi sử dụng màn hình và sự chú ý trong môi trường số, nhận thấy thời gian tập trung liên tục vào một nhiệm vụ đã giảm đáng kể so với đầu những năm 2000. Điều đó không có nghĩa con người trở nên kém thông minh hơn. Nó chỉ cho thấy chúng ta đang luyện tập một kiểu chú ý khác: ngắn hơn, linh hoạt hơn và thường xuyên chuyển đổi hơn.
Vấn đề là tiểu thuyết dài lại đòi hỏi điều gần như ngược lại. Một cuốn tiểu thuyết lớn không thưởng cho người đọc ngay lập tức. Nó cần thời gian để xây dựng nhân vật, bối cảnh và các mối quan hệ. Nhiều chi tiết tưởng như vô nghĩa ở chương đầu chỉ thực sự phát huy tác dụng sau vài trăm trang. Một nhân vật ban đầu có vẻ thứ yếu đôi khi lại trở thành trung tâm của câu chuyện. Những ý tưởng nhỏ xuất hiện thoáng qua có thể âm thầm chuẩn bị cho những câu hỏi lớn hơn rất lâu sau đó.
Đọc tiểu thuyết vì thế khác với đọc tin tức. Nó giống việc bước vào một thế giới mới hơn là tiếp nhận một thông tin mới. Hãy nghĩ đến lần đầu đọc Chiến tranh và hòa bình. Trong những chương mở đầu, Tolstoy giới thiệu hàng loạt nhân vật, các gia đình quý tộc Nga và vô số mối quan hệ chồng chéo. Không ít độc giả hiện đại tự hỏi: câu chuyện bao giờ mới bắt đầu? Nhưng chính câu hỏi ấy lại cho thấy sự khác biệt giữa hai kiểu đọc. Nội dung số thường cố gắng đi thật nhanh đến điểm chính, trong khi tiểu thuyết lớn muốn người đọc sống cùng nhân vật trước khi hiểu họ, muốn người đọc đi qua trải nghiệm trước khi đi tới kết luận và muốn ý nghĩa xuất hiện dần dần thay vì được trao ngay từ đầu.
Điều thú vị là phần lớn chúng ta vẫn nghĩ mình đang đọc rất nhiều, và điều đó hoàn toàn đúng. Chúng ta đọc email, tin nhắn, bình luận, bản tin, phụ đề video và hàng nghìn mảnh văn bản nhỏ khác mỗi ngày. Một người hiện đại có thể tiếp xúc với lượng chữ nhiều hơn cả một người sống cách đây vài thế hệ. Nhưng phần lớn những hình thức đọc đó đều có một đặc điểm chung: chúng ngắn, rời rạc và hiếm khi yêu cầu người đọc duy trì cùng một dòng suy nghĩ trong thời gian dài.
Nhà phê bình văn học Kate McLoughlin từng nhận xét rằng chúng ta có thể đang đọc nhiều hơn bao giờ hết, nhưng lại ít thực hành kiểu đọc đòi hỏi sự chú ý kéo dài hơn bao giờ hết. Có lẽ đây là một trong những cách giải thích chính xác nhất cho cảm giác khó khăn mà nhiều người gặp phải khi quay lại với Dickens, Tolstoy hay Balzac. Vấn đề không phải là họ đã ngừng đọc. Vấn đề là họ đã quen với một nhịp đọc khác.
Điều đó cũng giống như một người từng chạy đường dài nhưng nhiều năm chỉ đi bộ những quãng ngắn. Họ không mất đi khả năng chạy. Chỉ là cơ bắp ấy không còn được sử dụng thường xuyên nữa. Đọc tiểu thuyết dài cũng vậy.
Đó không chỉ là một sở thích mà còn là một kỹ năng: khả năng ở lại với một ý tưởng lâu hơn, khả năng chấp nhận sự phức tạp thay vì đòi hỏi kết luận ngay lập tức và khả năng theo đuổi một câu chuyện đủ lâu để nó có thời gian thay đổi mình.
Có lẽ đó là điều mà nhiều người đọc hôm nay đang nhầm lẫn. Ta nghĩ mình không còn đọc được tiểu thuyết dài. Thực ra, rất có thể ta chỉ đang mong chờ phần thưởng đến sớm hơn mức mà tiểu thuyết vốn được viết ra để mang lại. Những cuốn sách lớn luôn đòi hỏi thời gian. Không phải vì chúng cố tình làm khó người đọc, mà vì có những điều chỉ xuất hiện khi ta đi hết hành trình. Không ai hiểu Pierre Bezukhov chỉ qua vài chương đầu. Không ai thực sự bước vào thế giới của Dickens sau vài chục trang. Một cuốn tiểu thuyết dài giống một thành phố lạ: giá trị của nó không nằm ở những gì ta nhìn thấy khi vừa đặt chân tới, mà nằm ở những gì dần hiện ra khi ta tiếp tục ở lại.
Và nếu đúng như vậy, câu hỏi không còn là vì sao ta khó đọc những cuốn sách ấy nữa. Có lẽ câu hỏi thú vị hơn là: liệu chúng ta có đang đọc chúng theo đúng cách hay không?
